OGÓLNOPOLSKA ODZNAKA KRAJOZNAWCZA PTTK
"SZLAKIEM ZABYTKÓW ARCHEOLOGICZNYCH W POLSCE"

Kontakt

Home

 

 


REGULAMIN

OGÓLNOPOLSKIEJ ODZNAKI KRAJOZNAWCZEJ PTTK

 

„SZLAKIEM ZABYTOW ARCHEOLOGICZNYCH W POLSCE”

 

 

 

 

            Zabytkiem archeologicznym jest każdy ślad działalności człowieka znajdujący się w ziemi, lub pod wodą, którego zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Wyróżniamy dwa typy zabytków archeologicznych : ruchome i nieruchome. Zabytki ruchome to przedmioty związane z działalnością człowieka przeszłości. Z perspektywy nauki i dziedzictwa znacznie ważniejsze są archeologiczne zabytki nieruchome-stanowiska archeologiczne, czyli zespoły obiektów o charakterze kultowym, grobowym, mieszkalnym lub gospodarczym, otaczający je układ warstw glebowych oraz znajdujące się w nich zabytki ruchome.

Jedna form ochrony zabytków stanowi wpis do rejestru zabytków. Zgodnie z art. 6 pkt. 3 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. ochronie i opiece podlegają, bez względu na stan zachowania, zabytki archeologiczne będące w szczególności:

- pozostałościami terenowymi pradziejowego i historycznego osadnictwa,

- cmentarzyskami,

- kurhanami,

- reliktami działalności gospodarczej, religijnej i artystycznej.

W rejestrze zabytków  znajdują się 7523 stanowiska archeologiczne ( stan na dzień 30 czerwca 2009 r.). Decyzje w sprawie wpisu stanowisk archeologicznych do rejestru zabytków wydawane są w Polsce od 1933 r. ;najstarszy wpisz dnia 16.03.1933 r. , dotyczy grodziska w Woli Piekarskiej, Gm. Dobra, pow. turecki.

 

 

1.      Odznaka została ustanowiona przez Oddział Wojskowy PTTK w Chełmie.

2.      Celem odznaki jest zapoznanie turystów z zabytkami archeologicznymi w Polsce,

3.      Odznaka posiada 5 stopni: popularny , brązowy, srebrny , złoty i honorowy.

 

                   http://www.ow_chelm.pttk.pl/index/Graf/arch_popularna.jpghttp://www.ow_chelm.pttk.pl/index/Graf/arch_braz.jpghttp://www.ow_chelm.pttk.pl/index/Graf/arch_srebro.jpghttp://www.ow_chelm.pttk.pl/index/Graf/arch_zloto.jpghttp://www.ow_chelm.pttk.pl/index/Graf/arch_honorowy.jpg

4.      Na poszczególne stopnie odznaki, należy zwiedzić :

Stopień odznaki

Grupa I

Grupa II

Grupa III

Grupa IV

popularny

       2

       2

       2

      2

brązowy

       5

       5

       5

      5

srebrny

     10

     10

     10

    10

złoty

     25

     25

     25

    25

honorowy

     30

     50

     50

    50

5.      Do grupy I zaliczamy: grody

6.      Do grupy II zaliczamy:  strażnice, siedziby rycerskie  z późnego średniowiecza, budowle kamienne, starożytne huty i kopalnie, groby   megalityczne, kręgi kamienne,

7.      Do grupy III zaliczamy :kurhany, święte góry i ośrodki kultu, festyny archeologiczne, cmentarzyska, obozowiska z epoki kamienia.

8.      Do grupy IV zaliczamy: muzea i inne.

9.      Będą również honorowane zabytki archeologiczne, które nie są wymienione w Załączniku od regulaminu, pod warunkiem ,że będą szczegółowo opisane włącznie z ich lokalizacją.

10.  Zabytki raz zwiedzone, nie mogą się powtarzać w innych stopniach odznaki.

11.  Czas zdobywania poszczególnych stopni odznak jest nieograniczony.

12.  Potwierdzenia terenowe w postaci: pieczęci, stempla okolicznościowego, zdjęcia osoby  ubiegającej się o odznakę na tle obiektu, potwierdzenia kadry programowej należy gromadzić w dowolnie opracowanej formie Kroniki Odznaki.

13.  Na pierwszej stronie Kroniki Odznaki, należy zamieścić dane osobowe i adres zamieszkania osoby ubiegającej się o odznakę.

14.  Weryfikację odznak prowadzi Oddział Wojskowy PTTK w Chełmie.

15.  Kroniki Odznak do weryfikacji należy przesłać na adres: Oddział Wojskowy PTTK, ul. Lubelska 139 D/15, 22 – 109 CHEŁM- 6

16.  Zweryfikowana Kronikę Odznaki wraz z odznaką, weryfikator prześle na adres zainteresowanego, przesyłką pocztowa za pobraniem.

Nie ma potrzeby przesyłania zwrotnych kopert i znaczków pocztowych.

17.  O odznakę mogą się ubiegać turyści uprawiający różne formy turystyki kwalifikowanej.

18.  Autorzy regulaminu odznaki zastrzegają sobie interpretację regulaminu odznaki.

19.  Odznaka została wprowadzona w życie Uchwałą nr 1.2010 z dnia 21. 01 2010 r. Zarządu Oddziału Wojskowego PTTK w Chełmie i obowiązuje z dniem podpisania.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Załącznik

do

Regulaminu Ogólnopolskiej  Odznaki Krajoznawczej PTTK

„Szlakiem Zabytków  Archeologicznych w Polsce”

 

I. Województwo dolnośląskie

  Grody:

 

Lp

 

Miejscowość

 

Gmina

 

Powiat

 

Opis

 

Lokalizacja

                          

 

 1.

 

Będkowice

 

Sobótka

 

wrocławski

 

U stóp góry Ślęży, istniał w IX – XI w. gród i cmentarzysko kurhanowe. Zrekonstruowana została brama wjazdowa do grodu fragment palisady, a na majdanie postawiono 2 chaty i studnie.  

 

Przy drodze z Sobótki do Sulistrowiczki, przed wsią Będkowice.

 

 2.

 

Białogórze

 

Zgorzelec

 

zgorzelecki

600 m cmentarzyska kurhanowego , znajdują się pozostałości , średniowiecznego grodu.

Przy drodze Lubań – Zgorzelec, między wsiami Nowa Karczma i Białogórze, znajduje się cmentarzysko kurhanowe.

 

 3.

 

Bratków

 

Bogatynia

 

zgorzelecki

Pozostałości wielkiego grodu słowiańskiego plemienia Miliczan zwanego Ostrusna.

Przy drodze gruntowej , która łączy wsie Posada i Krzewina.

 

 4.

 

Długopole Górne

 

Międzylesie

 

kłodzki

 

 Jedyny wczesnośredniowieczny gród

na Ziemi Kłodzkiej z X-XI w.

 

W miejscowości.

 

  5.

 

Gilów

 

Niemcza

 

dzierżoniowski

Gród został wzniesiony pod koniec IX w. istniał kilkanaście lat. Wg odkrywców znajdowała się tu twierdza Państwa Wielkomorawskiego , która została opuszczona, gdy na początku X w. państwo to upadło. Wały grodu umocnione były kamieniami, miejscami dostępu bronił kamienny mur.

 

2.5 km  na zachód od Niemczy , ścieżka przyrodniczo –archeologiczna, można dojść do grodu

 

 6.

 

Grodziszcze

 

Świdnica

 

świdnicki

 

Zachowały się wały grodu kasztelańskiego Gamolin

 

Na płd. – zach. od wsi , w zakolu Pilawy.

 

 7.

 

Gromnik

 

Najwyższy szczyt

Wzgórz Strzeleckich

 

Mury romańskiego kościoła. Bud. Stała się częścią XV w. zamku, (w miejscu dawnego grodu),choć zdanie badaczy powstała ona jeszcze w okresie plemiennym-w IX lub na p. X w. Gdyby to się potwierdził, byłby to najstarszy kościół wzniesiony na ziemiach Polski.

Na szczycie najwyższego wzniesienia Wzgórz Strzeleckich.

 

 8.

 

Jelenia Góra

 

Jelenia Góra

 

Jelenia Góra

Na Wzgórzu Krzywoustego  miał już w XII w. istnieć gród, który dał początek miastu. Zachowane wały okazały się jednak pozostałością zamku z końca XIII w. Warownia książąt świdnicko – jaworskich została zniszczona w czasie wojen husyckich  na pocz. XV w. .Na terenie miasta istniał  jeszcze średniowieczny  mały gródek  plemienny  zlokalizowany  na wzniesieniu Grabary w pół. Części miasta.- datowany na VIII w. Dziś zachowały się jego umocnienia. Inna strażnica stanęła nad potokiem Pijawnik w dzielnicy Czarne .Dzisiaj  w jej miejscu wznosi się renesansowy dwór obronny.

 

Wzgórze Krzywoustego.

Wzniesienie Grabary

Dzielnica Czarne.

 

 9.

 

Mierzyce

 

Wędroże Wielkie

 

jaworski

 

Resztki grodu użytkowanego przez ludność kultury łużyckiej  w epoce żelaza (VII w. p.n.e.). 1000 lat później ponownie zostało zajęte przez Słowian( VIII – X w.).

 

Na szczycie dominującego nad miejscowością wzniesienia.

 

 10.

 

Myślibórz

 

Paszowice

 

Jaworski

 

Relikty grodu ludności kultury łużyckiej  z wczesnej epoki żelaza(VIIII w. p.n.e.)i grodu wczesnośredniowiecznego nad rzeką Jawornik

 

Do grodu prowadzi ścieżka dydaktyczna

Archeologiczna dł. 4 km.

 

12.

 

Niedów

 

 Zgorzelec

 

zgorzelecki

 

W IX i X w. gród otaczał 120 m dł. Wał, wzmocniony z zewnątrz kamieniami. O znaczeniu grodu świadczą zabytki; przedmioty z państwa Karola Wielkiego czy też żelazne przedmiotu z Czech.

N a szczycie

Słowiańskiej Góry.

 

13.

 

Partynice

 

Dzielnica Wrocławia

 

Wrocław

 

Rekonstrukcja średniowiecznego grodu

 

ul. Zwycięska 2,

53 – 004 Wrocław.

 

14.

 

Rokitnica

 

Złotoryja

 

złotoryjski

 

Na terenie średniowiecznego grodu, znajdują się ruiny , jednego z najstarszych zamków wzniesionych na ziemiach polskich.

 

Na terenie miejscowości.

 

15.

 

Ryczeń

 

Góra

 

górowski

 

Grodzisko , będące pozostałością założenia obronnego z połowy XIII w.

 

W miejscowości

 

16.

 

Ryczyn Wielki

 

Oława

 

oławski

Relikty dwóch średniowiecznych obiektów warownych . Większy gród pierścieniowy założony został przez plemię Ślężan ok. IX w. , pełnił funkcję strażnicy granicznej . Stał się grodem kasztelańskim w monarchii piastowskiej . Mniejszy wzniesiony później gródek stożkowy , istniał w XII – XIV w.

 

Do grodów można się dostać z Oławy czerwonym szlakiem pieszym lub rowerowym.

 

17.

 

Ślęża

 

Kobierzyce

 

 wrocławski

W czasie kultury łużyckiej ( VII-V w. p. n.e.) na szczycie Ślęzy istniał gród, który ze względu na oddalenie  od innych siedzib ludzkich mógł pełnić funkcje świątyni. Starożytne rzeźby kamienne.

 

Z Sobótki , szlakiem na Ślężę.

 

18.

 

Wietszyce

 

Pęcław

 

głogowski

 

Gród istniał w IX w. na terenie niedalekiego Przedmościa. Był największym grodem Dziadoszan i Buś może pełnił funkcje administracyjną

 

 

Rekonstrukcja  grodu  znajduje się przy wjeździe do wsi Wietszyce.

 

19.

 

Wrocław

 

Wrocław

 

 Wrocław

Na terenie Wrocławia można obejrzeć3 grody – 2 z epoki brązu  i rekonstrukcje grodu wczesnośredniowiecznego. Nie zachował się największy z wrocławskich grodów na Ostrowiu Tumskim – założony pod k. X w.  przez Mieszka I. Z tego okresu pochodzą relikty najstarszej  romańskiej świątyni w podziemiach  katedry św. Jana Chrzciciela. Kościół św. Marcina(dawna kaplica zamkowa) i odkopane fragmenty murów.

W Lesie Osobowickim , znajdują się 2 grody kultury łużyckiej – jeden na tzw. Górze Kaplicznej, drugi na tzw. Szwedzkim Szańcu.

Ostrów Tumski

 

Las Osobowicki

  Strażnice i siedziby rycerskie z późnego średniowiecza:

 

 1.

 

Czernica

 

Czernica

 

 wrocławski

Kopiec , pozostałość po rycerskiej siedzibie obronnej wzniesionej  w późnym średniowieczu

Między Wrocławiem a Jelczem na cyplu nad Odrą

 

 2.

 

Ryczyn Wielki

 

Oława

 

oławski

 

Opis w punkcie 16

 

pkt. 16

 

  Budowle kamienne:

 

 1.

 

Bardo

 

 Bardo

 

ząbkowski

Trwała ruina , pozostałości zamku , zniszczonego podczas wojen husyckich w XV w.

 

Na stoku Góry Kalwarii

 

 

 2.

 

Gniewoszów

 

Międzylesie

 

kłodzki

Ruiny zamku Szczerba, w której odkryta została najlepiej zachowana zbroja płytowa  terenu naszego kraju.

 

W miejscowości

 

 

 3.

 

Głogów

 

Głogów

 

głogowski

 

Na terenie grodu, który istniał w miejscu kolegiaty od końca X do XIII w. odkryto fundamenty i fragmenty ścian romańskiego kościoła

W podziemiach kolegiat na  Ostrowiu Tumskim

 

 

 4.

 

Gromnik

 

Wzgórza Strzeleckie

 

 

Mury romańskiego kościoła

 

Na szczycie wzniesienia.

 

 

 5

 

Kochanów

 

Kamienna Góra

 

kamieniogórski

 

Średniowieczny stół sędziowski z krzesłami , wykonany z kamiennych bloków. Unikalny zabytek w skali europejskiej

Pod wsią na wzgórzuTrupia Główka

 

 

6.

 

Legnica

 

 Legnica

 

Legnica

Pozostałości romańskiego  z p XIII w. fragmentu legnickiego zamku oraz fragmenty konstrukcji

 

Na dziedzińcu zamkowym w

pawilonie archeologicznym

 

 

 

 7.

 

Rokitnica

 

 Złotoryja

 

 złotoryjski

Na miejscu średniowiecznego grodu , ruiny jednego z najstarszych zamków wzniesionych na ziemiach polskich

 

W miejscowości.

 

 

 8.

 

Wleń

 

 Wleń

 

lwówecki

 Na szczycie Góry Zamkowej , pod koniec XX w. archeolodzy odkryli najstarszy  na ziemiach  polskich zamek. Fragment zabudowy pod wieża uważany dotąd za mur kurtynowy  stanowi w rzeczywistości pozostałość najstarszej kamiennej budowli- 6- kątnej wieży  z 2 p. XII w. Zamek powstał pół wieku wcześniej niż – uważany dotąd za najstarszy –zamek w Legnicy. Wieże wznosił zapewnie Bolesław Wysoki, wnuk Bolesława Krzywoustego

 

Do zamku na Górę Zamkową można dotrzeć jadąc na Lwówek Śląski i za Wleniem skręcić w lewo na wzgórze zamkowe.

 

  .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  Starożytne huty i kopalnie:

 

 1.

 

 Piechowice

 

Piechowice

 

jeleniogórski

Znajdowała się tutaj, najstarsza huta szkła w Sudetach. Rekonstrukcje pieca można obejrzeć w Muz.w Jeleniej Górze

Do tego miejsca prowadzi ścieżka edukacyjna

 

 2.

 

Tarchalice

 

Wołów

 

wołowski

 

W II i III w. n. e. istniała tu osada metalurgów żelaza. Po dawnych hutnikach  zachowały się potężne kloce żuzla

 

Ekomuzeum dymarek

 

 Grobowce megalityczne:

 

 1.

 

Piotrowice Polskie

 

Ciepłowody

 

ząbkowicki

 

Ponad 30 kurhanów pochodzących z epoki brązu, okres wpływów rzymskich i wczesnego średniowiecza. Odkryto również groby megalityczne z okresu neolitu.

W rezerwacie przyrody Muszkowicki Las Bukowy

 Kurhany:

 

 1.

 

Białogórze

 

 

 Zgorzelec

 

zgorzelecki

Jedno z największych średniowiecznych cmentarzysk kurhanowych na ziemiach polskich Zachowało się 167 kurhanów usypanych w IX i X w.

Przy drodze Lubań – Zgorzelec, miedzy wsią Karczma a Białogórą

 

 2.

 

Piotrowice Polskie

 

Ciepłowody

 

 ząbkowski

 

Opis w punkcie1. grobowce megalityczne.

 

 

 

3.

 

Szczepankowice

 

Kobierzyce

 

wrocławski

 

Wielki kurhan kultury łużyckiej  epoki baroku , sprzed 400  lat

 Na terenie wsi.

   Święte góry, ośrodki kultu:

 

 1.

 

Ślęza

 

Kobierzyce

 

wrocławskie

Góra stanowiła ośrodek pogańskiego kultu solarnego. Miejscowych plemion – jego początki sięgają epoki brązu, a upadek przypada na początki chrystianizacji tych obszarów w X i XI w. Rozkwit sanktuarium związany jest z osadnictwem celtyckich Bojów. Na szczycie góry m.in. odnaleziono zagadkowe posagi  z charakterystycznym symbolem ukośnego krzyża- wg. hipotez badaczy krzyż garbo prawdopodobnie związany  był z pogańskim kultem solarnym

 

Z Sobótki na Ślężę szlakiem

 Festyny archeologiczne:

 

1.

 

Lubin

 

Lubin

 

lubiński

 

Festyn archeologiczny

 

Lubin

 

 

2.

 

Wietszyce

 

Pęcław

 

głogowski

 

Festyn historyczny- Biesiada Dziadoszan

 

N a obrzeżu  m. Wietszyce

 

3.

 

Wrocław – Martynice

 

Wrocław

 

 Wrocław

 

Festyn na terenie średniowiecznego grodu

Tor Wyścigów Konnych, dojazd od ul. Zwycięskiej

 

4.

 

Tarchalice

 

Wołów

 

wołowski

 

Piknik Archeologiczny Żelazna Wieś

 

W miejscu osady

metalurgów

 Obozowiska  z epoki kamienia:

 

 1.

 

Trzebnica

 

Trzebnica

 

trzebnicki

Archeolodzy odkryli ślady obozowiska ludzi sprzed500 tyś lat- ok. 1500 prymitywnych  narzędzi kamiennych i połupane kości. Największym narzędziem   był tzw. chopper- wykonany z bryły miejscowego wapienia, tasak ważący 870g, służący do rozłupywania kości zwierząt(głównie koni, bizonów, jeleni i nosorożców). Obozowisko założył daleki przodek człowieka współczesnego, należący do formy Homo erectus. Był niższy, miał mniejszy mozg i bardziej masywną czaszkę niż człowiek współczesny

Na terenie cegielni na zboczu Winnej Góry, niedaleko klasztoru Cysterek.

  Muzea:

 

 1.

 

Jelenia Góra

 

Jelenia Góra

 

jeleniogórski

W Muz. Karkonoskim znajduje się mały skansen archeologiczny, w którym można obejrzeć rekonstrukcję średniowiecznego pieca do wytopu szkła, wylot szybu górniczego poszukiwacza złota i kamienie , którymi ograniczali swe działki.

 

ul. J. Matejki 28

 

2.

 

Głogów

 

Głogów

 

głogowski

Obok mostu na Odrze w zamku mieści się Muzeum Archeologiczno –Historyczne a nim cenne skarby monet Średniowiecznych i nowożytnych

 

Naprzeciw Ostrowa Tumskiego

 

 

 

 

 

 

 

3.

 

Wrocław

 

Wrocław

 

Wrocław

 

W Muz. Archeologicznym w trzech salach zgromadzone zostały eksponaty prezentujące pól miliona lat ludzkiej historii na Dolnym Śląsku.

 

ul. Cieszyńskiego 9

 

   Inne:

 

 1.

 

Karpacz

 

Karpacz

 

jeleniogórski

Kościółek  Wang – jedna z najstarszych zachowanych do dziś budowli drewnianych w Europie. Wzniesiono go na przełomie XII i XIII w.  w norweskiej miejscowości Vang. Powstał bez użycia gwoździ , a kalenice zwyczajem wikingów ozdabiały głowy smoków, czym upodobniały kościół do łodzi Do najstarszych czasów przetrwało jedynie 30 takich świątyń, a kościółek Wang to jedyny tego typu zabytek poza Skandynawią. W jego wnętrzu znajdują się orginalne portale drzwiowe przedstawiające rzeźby wikingów i smoki oraz kopia podpisu twórcy sprzed 800 lat.

 

W Karpaczu Górnym   przy ścieżce na Śnieżkę.

 

II.  Województwo kujawsko – pomorskie.

Grody:

 

 1.

 

Biskupin

 

Gąsawa

 

żniński

Znajduje się tu osada obronna kultury łużyckiej wzniesiona w VIII w. p.n.e.. Została zatopiona przez wody Jez. Biskupińskiego na przeł. IV/V w. p.n.e. Dzięki temu do naszych czasów zachowała się część drewnianych fortyfikacji, domów i ulic .Na ternie osady było 100 domów ustawionych w 13 rzędach . wzdłuż nich biegły ulice wyłożone drewnem. Otaczał je wysoki na 3,5 m. wał obronny o dł. 400m. Osiedle zostało częściowo zrekonstruowane.

 

 

Biskupin

 

2.

 

Boguszewo

 

 

Radzyń Chełmiński

 

 grudziądzki

 

Pozostałość osady obronnej  z epoki żelaza Odnaleziono ślady palisady  i drewnianej konstrukcji sprzed ponad 2500 lat. Wały są mało czytelne

 

 

Cypel  we wschodniej części Jez. Mełno.

 

 3.

 

Fordon

 

Bydgoszcz

 

Bydgoszcz

 

Grodzisko nazwane Wyszogrodem- w średniowieczu jeden z ważnych ośrodków na szlaku handlowym łączącym Wielkopolskie z Pomorzem

 

Na tyłach osiedla mieszkaniowego w Fordonie , tuz nad skarpą wiślana

 

4

 

Gruczno

 

Świecie

 

świecki

Wczesnośredniowieczne grodzisko o wym. 30x50 m. Obok istniała osada otwarta oraz cmentarzysko. Przebadano 460 pochówków w których odkryto bogate zestawy biżuterii

( Muz. w Grudziądzu)

Na wzgórzu w centrum wsi , obok kościoła św. Jana.

 

 5

 

Gruta

 

 Gruta

 

grudziądzki

 

Wały wczesnośredniowiecznego grodu. Nasyp wynosi 13 m ponad lustro wody pobliskich jezior. Zajmuje ponad pół hektara powierzchni.

Na niewielkim wzniesieniu położonym  ok. 300m na płn. od granic wsi, przy drodze do Orła, między Jez. Wielkie i Księże.

 

 6.

 

Kałdus

 

Chełmno

 

chełmiński

 

 Gród  wraz z podgrodziem  z tego okresu zajmował pow. blisko 27 tys. m2. W późnym średniowieczu stanowił siedzibę kasztelana Po podboju krzyżackim ziemi chełmińskiej został opuszczony, a Krzyżacy 7 km dalej lokowali miasto Chełmno

 

Do grodu zwanego Góra św. Wawrzyńca, prowadzi droga ze wsi w kierunku skarpy wiślanej.

 

 7.

 

Kruszwica

 

 

Kruszwica

 

inowrocławski

W miejscu Mysiej Wieży , był gród  wzniesiony przez Mieszka I w 2 p. X w. Jego wały są widoczne do dzisiaj.

 

U nasady  cypla Jez. Gopło, w środku miasta  wznosi się Mysia Wieża.

 

 8.

 

Melno

 

 Gruta

 

grudziądzki

Relikty grody z IX –XII w. maja kształt elipsy, z dobrze zachowanym wałem  o wys. 5 m. Dawniej gród znajdował się na wyspie i dopiero obniżenie się poziomu wody uczyniło z niego obiekt łatwiej dostępny

 

Gród znajduje się ok. 1 km na wsch. od ostatnich zabudowań , tuz nad brzegiem jeziora.

 

 9

 

Mietlica

 

Kruszwica

 

inowrocławski

  W najwęższym punkcie Jez., Gopło znajduje się jeden z centralnych grodów plemienia Goplan. Goplanie w k. IX w. byli najsilniejszym plemieniem na terenie Wielkopolski. Jednak niecałe 100 lat później  ich ziemie , a także gród w Mietlicy , dostały się pod panowanie Piastów. W Mietlicy Urzędował lokalny władca Goplan i być może on stał się pierwowzorem legendarnego Popiela

Gród znajduje się na południe od wsi Mietlica. Jadąc od strony Piotrkowa Kujawskiego, po dojechaniu do Gopła, należy skręcić w drogę polną w lewo.

 

10.

 

Mędrzyce

 

Świecie nad Osą

 

grudziądzki

 

Pozostałości grodu – wały grodu są bardzo czytelne w terenie

 

Przy drodze Świecie – Mędrzyce nad Osa

 

11.

 

Raciąż

 

Tuchola

 

tucholski

 

Pozostałości XIII w. pomorskiego grodu kasztelańskiego. Gdy na początku XIV w. Gród spłonął mieszkańcy porzucili cały dobytek; narzędzia , broń, ozdoby i opuścili go.

Do grody ze wsi Raciąż prowadzi szlak pieszo –rowerowy Kasztel

 

12.

 

Ryńsk

 

Wąbrzeźno

 

wąbrzeski

Pozostałości średniowiecznego grodu  będącego siedziba rodu Ryńskich. Zniszczony podczas wojen polsko- krzyżackich w XV w. Doskonale widoczne wały XI –wiecznego  grodziska wznoszą się na lustrem jeziora  na wys. przeszło 16 m.

Na płd. – wsch. od Wąbrzeźna, wśród pól  i łąk

 

13.

 

Topólno

 

Pruszcz

 

świecki

 

Potężne umocnienia grodu z X –XI w. są doskonale widoczne od strony Wisły. Kilka linii wałów i fos świadczy o wybitnie militarnym znaczeniu tego miejsca

 

 

W dolinie Wisły

 

 

13.

 

Świecie nad Osą

 

Świecie nad Osą

 

grudziądzki

Najbardziej efektowne i najlepiej zachowane  grodzisko na ziemi chełmińskiej (XI – XIII w.) , położone na stromym wzniesieniu , zdecydowanie góruje nad okolica. Wierzchołek wzniesienia otaczają wały zajmujące ponad 2/3 powierzchni grodu. Poniżej znajdowało się umocnione podgrodzie, do którego podejście zostało zabezpieczone głęboką fosa i solidnym wałem ziemnym. Także strome zbocza od płn.i zach. zabezpieczał wał, zapewnie wzmocniony palisadą.

 

Na obrzeżach wsi , na prawym brzegu rzeczki Liswarty.

 

 

14.

 

Słupski Młyn

 

Gruta

 

grudziądzki

Grodzisko z XIII w. Warownia została prawdopodobnie zniszczona przez Prusów, a po 1276 r. odbudowana przez Krzyżaków, którzy zwali ja Starke Burg. Po wzniesieniu w 1340 r. zamku  w pobliskim Rogoźnie, gród został opuszczony.

Na lewym brzegu Osy, ok. 300m od drogi Radzyń Chełmiński- Łasin.

 

15.

 

Zgłowiączka

 

Lubraniec

 

włocławski

 

Gród z XI w. , jego wały maja wys. 3-4 m i wyróżniają się wśród okolicznych łąk i pól.

Na prawym brzegu rzeki Zgłowiączka w pobliżu mostu.

   Strażnice i siedziby rycerskie z późnego średniowiecza.

 

 1.

 

Plemięta

 

Gruta

 

grudziądzki

Kopiec, będący pozostałością siedziby rycerskiej z przeł. XIV I XV w. Odkryto tu relikty wieży rycerskiej . Pod ziemia znajduje się doskonale zachowane wejście do wieży. Znaleziono tu szczątki 9 zabitych osób –prawdopodobnie ofiar polskiego lub tatarskiego najazdu na ziemie Zakonu w 1422 r.

 

Na tyłach jednego z gospodarstw , tuz przy drodze; Wiktorów – Okonin.

 

 2.

 

Wiąg

 

Świecie

 

świecki

 

Strażnica nad przepaścią, ukryta pośród drzew i krzewów Odkryto go dopiero w latach 70 XX w.

Na niewielkim cyplu , opadającym z 3 stron stroma skarpą.

 

 3.

 

Żygląd

 

Popowo Biskupie

 

chełmiński

 

Grodzisko z XIV w. , kształt nieregularne stożka , z niewielkim zagłębieniem pośrodku. Otaczający je wał wznosił się ponad 3m . Prawdopodobnie była to rycerska siedziba  z późnego średniowiecza.

Na tyłach stacji benzynowej.

    Budowle kamienne:

 

 1.

 

Kałdus

 

 Chełmno

 

chełmiński

Na Górze św. Wawrzyńca, odkryto m. in. relikty romańskiego kościoła z ok. 1000 r, którego budowy nie ukończono

Polna drogą ze wsi nad skarpę wiślaną.

 

 2.

 

Inowrocław

 

Inowrocław

 

inowrocławski 

Na murach romańskiego kościoła NMP (zw. Ruiną), znajdują się tajemnicze płaskorzeźby  przedstawiające twarze ludzi i diabłów, a także ryty z wyobrażeniami jelenia i lwa oraz proste symbole ( jak np. krzyż św. Andrzeja)Jedna z teorii mówi, ze kamienia ,na których zostały wykonane były przeniesione z pogańskiej świątyni stojącej wcześniej w miejscu kościoła. Badacze nie potwierdzili  tej hipotezy.

Kościół znajdujecie w centrum miasta przy skrzyżowaniu dróg Bydgoszcz, Konin i Olsztyn

 

 3.

 

Kruszwica

 

Kruszwica

 

 

inowrocławski

Na murach romańskiej kolegiaty zachowała się wyryta w kamieniu swastyka. Jest to pogański znak magiczny związany z kultem słońca. Jego obecność na ścianie kościoła wzniesionego w 2 p. XII w. pokazuje jak silne były praktyki magiczne200 lat po przyjęciu chrześcijaństwa

 

Na wsch. brzegu Jez. Gopło.

 

 4.

 

Nieszawka Mała

 

Nieszawka Mała

 

toruński

Na obrzeżach wsi odnaleziono fundamenty zamku krzyżackiego z XIII w. Była to jedyna warownia krzyżacka na Kujawach – prawdopodobnie jedna z ich pierwszych siedzib w Polsce. Obecnie widoczne SA tylko nikłe fragmenty wałów, kryjących fundamenty wałów.

 

Na obrzeżach wsi

 

 5.

 

Strzelno

 

Strzelno

 

mogileński

Zachowały się 2 kościoły romańskie – bazylika pw. św Trójcy wybudowana dla zakonu Norbertanek i kościół św. Prokopa- największa rotunda w Polsce. W kościele św. Trójcy odkryto unikalne  w skali  europejskiej romańskie kolumny ozdobione rzeźbami przedstawiającymi cnoty i przywary. Istnieje hipoteza , że zanim na przełomie XII i XIII w. na wzgórzu wybudowano kościoły , głazy znajdujące się przed kościołami , były miejscem pogańskiego kultu.

 

Niedaleko od centrum miasta

   Grobowce megalityczne:

 

 1.

 

Gaj

 

Jeziora Wielkie

 

mogileński

5500 lat temu wzniesiono tu najdłuższy grobowiec megalityczny na ziemiach polskich. Miał 130m długości Aktualnie ma połowę pierwotnej długości. Na jego czole odkryto ślady po drewnianej  budowli, w której oddawano hołd zmarłemu

Grobowiec znajdujecie naprzeciw leśniczówki

 

 2.

 

Sarnowo

 

Lubraniec

 

włocławski

W rezerwacie archeologicznym , zrekonstruowano  9 grobów megalitycznych sprzed 5500 lat. Zostały one zbudowane na planie trapezu, ich boki wzniesiono z  ciężkich głazów, wnętrza zaś przysypano ziemia. Grobowce majak. 100 m dł.. Pod jednym z nich odkryto najstarsze na ziemiach polskich ślady orki,. Pochówkom towarzyszyły ubogie dary: flasze z kryzą i pucharki lejkowe. Ich kopie można oglądać na wystawie w Domu Kultury w Izbicy Kujawskiej.

 

Rezerwat Archeologiczny znajduje się w lesie, przy drodze gruntowej, nie daleko od wsi Wola Sosnowa.

 

 3.

 

Wietrzychowice

 

Izbica Kujawska

 

włocławski

5500 lat temu , neolityczni rolnicy – ludność kultury pucharów lejkowych – wzniosła 5 grobów megalitycznych . Były zbudowane na planie trapezu, boki zaś obstawiono kamieniami. Największy grobowiec miał 100 m długości W  kamiennych komorach grobowych złożono zmarłych- zapewnie wodzów lokalnej społeczności. Grobowce pokryte darnią przypominają piramidy.

 

W lesie

 

 4.

 

Zlotowo

 

Barcin

 

żniński

 

Grobowiec megalityczny kultury amfor kulistych , przykrywa  kurhan wysoki na 1,5 m, o śr. Ponad 20 m. Pod nasypem znajdował się kamienny grób , w którym złożono szczątki 3 osób, a wraz  z nimi dary grobowe – kamienne siekierki i paciorki z bursztynem

Obok szkoły, przy parowie wcinającym się w brzeg Noteci.

   Festyny:

 

 1.

 

Biskupin

 

Gąsawa

 

żniński

 

Największy festyn archeologiczny w Polsce

 

Biskupin

 

 

2.

 

Brodnica

 

Brodnica

 

brodnicki

 

Festyn archeologiczny

 

Ruiny zamku

 

 

 3.

 

Kruszwica

 

Kruszwica

 

inowrocławski

 

Festyn Archeologiczny

 

 

Zamek

   Cmentarzyska:                    

 

 1. 

 

Gruczno

 

 Świecie

 

świecki

 

Obok grodziska było cmentarzysko

 

Obok kościoła

 

 

 2.

 

Rządz

 

 Grudziądz

 

Grudziądz

Jedna z ważniejszych nekropoli na ziemi chełmińskiej. W Rządzu ( dzielnica Grudziądza) już w XIX w. odnajdowano liczne zabytki  z okresu rzymskiego  i wcześniejsze. Jeden z cmentarzysk zawiera  830 grobów – przede wszystkim ciepłopalnych  pochówków wojowników. Obecnie stanowisko nie jest widoczne w terenie.

 

Dzielnica Grudziądza

   Muzea:

 

 1.

 

Brodnica

 

Brodnica

 

 

brodnicki

 

Zbiory archeologiczne w piwnicach zamku

 

Zamek

 

 2.

 

Grudziądz

 

 Grudziądz

 

Grudziądz

 

Wystawa archeologiczna w Muzeum Grudziądzkim

 

Grudziądz, ul. Wodna 3/5

 

 3.

 

Kruszwica

 

Kruszwica

 

inowrocławski

 

Ekspozycja archeologiczna w pałacyku obok Mysiej Wieży

 

Na terenie zamku

 

 4.

 

Strzelno

 

Strzelno

 

mogileński

 

Ekspozycja archeologiczna

 

Na terenie kościoła

 

 

 5.

 

Toruń

 

Toruń

 

Toruń

 

Stała wystawa  „Odkrywanie przeszłości” w Muz. Okręgowym

 

Dom Esenów,

ul. Łazienna 16

 

III.  Województwo lubelskie

   Grody:

 

 1.

 

Chełm

 

Chełm

 

Chełm

Gród wzniesiony w 1 p. XIII w. przez ruskiego księcia   Daniela Romanowicza, który był otoczony potężnymi wałami, z cerkwiami i kamienną siedzibą.

U podnóża grodu rozwinęło się miasto Chełm, które stało się stolicą Rusi Halicko – Wołyńskiej. W 1256 r. gród spłonął, prawdopodobnie w wyniku najazdu mongolskiego

Wzgórze Katedralne zwane Chełmską Górką.

 

 2.

 

Chodlik

 

Karczmiska

 

opolski

To jeden z lepiej rozpoznanych zespołów osadnictwa obronnego Małopolski. Składał się z grodziska oraz 2 osiedli otwartych i znajdował  się w pobliżu ważnej przeprawy przez Wisłę. Grodzisko zajmowało pow. ok. 8 ha, otaczały go 3 wały ziemne( zachowane), od zew. Biegła nawodniona fosa. Zabudowę mieszkalną i gospodarczą grodu stanowiły typowe dla wczesnego średniowiecza domy, obiekty gospodarczego przechowywania żywności, jamy na odpadki i paleniska. Wśród odkrytych znalezisk sporo jest zdobionej ceramiki ,zabytków metalowych i kościanych.

 

 

Gród znajduje się na lewym brzegu Wisły , na wsch. krańcu wsi, pośród łąk i pól. Prowadzi do niego polna droga.

 

 3.

 

Czermno

 

Tyszowce

 

tomaszowski

Badacze podejrzewaj, że gród znajdujący się w rejonie Tyszowce, był dawna stolicą Grodów Czerwieńskich. Składał się on z   grodu i 2 podgrodzi oraz osad rzemieślniczych. Kompleks w XII-XIII w. zajmował ok. 40 ha. Gród jeszcze dziś otacza dobrze zachowany wał ziemny 6 m. wysokości . Wewnątrz znaleziono ślady zabudowy, zaprawy murarskiej, cegieł i kamienia budowlanego, być może pozostałości z nieistniejących cerkwi prawosławnych

 

Gród wznosi się na płd.- wsch. od zabudowań. wsi, w widłach rzeki Huczwy i Siniuchny.

 

 4.

 

Grabowiec

 

 Grabowiec

 

zamojski

Gród leżał na ważnym szlaku łączącym Ruś z Polska. Zajmował wysokie cyplowe wzgórze odcięte od wsch. głęboką fosą. Jego zbocza są bardzo strome

 

Zachowane ślady wałów i fosy na tzw. Górze leżą na płd. – wsch. krańcu wsi.

 

 5.

 

Gródek nad Bugiem

 

Hrubieszów

 

hrubieszowski

Gród zwany Wołyń, należał do Grodów Czerwieńskich. Strzegł przeprawy przez Bug. Wielokrotnie zmieniał przynależność państwową. W 981 r. został zajęty przez księcia kijowskiego Włodzimierza i przyłączony do Rusi  Kijowskiej. W 1018 r. podczas wyprawy na Kijów zdobył go Bolesław Chrobry. Po śmierci władcy ponownie przeszedł w ruskie ręce. Ostatnie wzmianki o grodzie pochodzą z p. XIII w. Grodzisko leży na owalnym cyplu, od reszty terenu odcięte głębokim przekopem. Na terenie grodu i podgrodzia oraz położonych w pobliżu osadach odkryto ślady osadnictwa z VII- XIII w. Na podgrodziu stały domy mieszkalne z piecami kopułowymi , budynki gospodarcze z warsztatami metalurgicznymi, kowalskimi i tkackimi.

Grodzisko znajduje się na wsch. krańcu wsi  zwane Zamczyskiem

 

 6.

 

Guciów

 

Zwierzyniec

 

zamojski

Średniowieczny gród miał kształt nieregularnego wieloboku  z majdanem o pow. 5 ha strony doliny Wieprza posiadał 6 wałów obronnych  wzniesionych w konstrukcji  przekładkowej i skrzyniowej  na fundamencie  z kamienia wapiennego. Pierwotnie ich wysokość mogła sięgać 5- 6 m, a głębokość fosy 2 m. Aktualnie najlepiej widoczne SA wały i fosy leżące w płn. – Zach. części grodziska

Grodzisko położone jest za wsią, na wzniesieniu Monastyrz lub Starzyzna, po lewej str. drogi Bondyrz – Guciów, na płd. – Zach od Skansenu w Guciowie

 

 7.

 

Horodło

 

Horodło

 

hrubieszowski

Znacznie zniszczone przez Bug  grodzisko nazywane Wałami Jagiellońskimi lub Zamczyskiem  wymieniane  było przez źródła  historyczne już po koniec XIII w. Od 1413 r. należało  do Polski. Dzisiaj zachowała się Zach. część wałów.

Grodzisko jest na skraju urwistej skarpy rzecznej.

 

 8.

 

Jaszczów

 

 Milejów

 

 łęczyński

 

Na łąkach widnieje wzniesienie owalnego kształtu otoczone wałem o odcięte parowem sąsiedniego wzgórza. To wczesnośredniowieczne grodzisko zwane Zamczyskiem .

Położone jest na łąkach, na lewym brzegu Wieprza, po wsch. stronie drogi Biskupice – Łęczna.

 

 9.

 

Kanie

 

Rejowiec Fabryczny

 

chełmski

 

Grodzisko wczesnośredniowieczne  zwane Horodyskiem, jest otoczone z 3 stron bagnami. O kształcie kolistym , otaczają go 2 pierścienie wałów i fos częściowo nawodnionych. Wały wznoszą się na wys. ok. 2 m.

 Gród. Położony jest w płn. – wsch. części wsi.

 

10.

 

Sąsiadka

 

Sułów

 

zamojski

Leżące na wzgórzu  grodzisko a XI – XIII w. zwane Okopem identyfikowane jest  z ruskim grodem granicznym Sutejsk, wchodzący w skład Grodów Czerwieńskich Warownia  składała się  z grodu otoczonego  wysokim na 6 m wałem o stromych stokach  i również otoczonego wałem Pogrodzia. Całość zabezpieczał dodatkowo  wał zaporowy ,przez który dziś przechodzi droga. Wewnątrz znajdowały się budynek  mieszkalny  piecem i studnią, a na podgrodziu półziemianki z piecem kopułowym. Gród został zniszczony zapewnie przez Tatarów w XIII w.

 

 

Na uboczu centrum wsi.

 

11.

 

Skibice

 

Grabowiec

 

zamojski

 

Grodzisko z VIII /IX-XII w. zwane Wały lub Zamek. Gród otacza podwójny wał, który miejscami ma 10 m wys. Położony był na wczesnośredniowiecznym szlaku komunikacyjnym Włodzimierz – Zawichost.

Położony jest na wys. otoczonym bagnami wzgórzu 1 km na płn. o wsi

 

12.

 

Stołpie

 

Chełm

 

chełmski

 

Pozostałości wczesnośredniowiecznego  grodu z XII –XIII w. wchodzącego w skład Grodów Czerwieńskich.  Na nim wieża kamienna 

 

 

Położony obok szosy Lublin –Chełm w miejscowości Stołpie

 

13.

 

Susiec

 

 Susiec

 

tomaszowski

 

Grodzisko  z XII i XIII w. .zwane Zamczyskiem lub Kościółek, położone na stromym wzniesieniu , którego stoki opadają ku bagnom. Dobrze zachowały się jego wały Prawdopodobnie stanowiło tymczasowe miejsce schronienia.

 

Położone w widłach Tanwi i dawnej doliny Jelenia, ok.4 km na płn.- Zach. od Susca

 

14.

 

Szczebrzeszyn

 

Szczebrzeszyn

 

zamojski

 

Gród wchodzący w skład Grodów Czerwieńskich, o stromych skarpach  oraz głębokiej fosie oraz wał ziemny. Położony na wzgórzu, ,miał strzec przeprawy na rzece Wieprz.

 

Położony na wzgórzu, ok. 200 m na płd. – zach. od kościoła św. Katarzyny

 

15

 

Węglin

 

Trzydnik Duży

 

 kraśnicki

Grodzisko wczesnośredniowieczne, od wschodu było bronione wałem  o wys. 4 m i szeroka fosą. Od rzeki zabezpieczała go stroma skarpa.

 

Położone na płd. Od wsi, na stromym wsch. brzegu Rzeczycy

 

16.

 

Wólka Bielecka

 

Milejów

 

łęczyński

 

Gród zwany Choina lub Horodyszcze. Zrekonstruowani wały drewniano -  ziemne z brama wjazdową, a wewnątrz chaty półziemniankowe i szałasy  z wyposażeniem z tej epoki

 

Na polach, obok wsi

    Budowle kamienne:

 

 1.

 

Chełm -Białawin

 

 Chełm

 

Chełm

W XIII –XIV w. na miejscu starej osady wzniesiono kamienna wieże. Której zabezpieczone mury  maja dziś wys. 1,5 m. Zbudowana z kamienia łamanego, łączonego zaprawą wapienną o wym. 11,8x 12,4 m, o4 – 5 kondygnacjach, przykryta drewnianym 4- spadowym dachem, krytym gontem, stanowiła doskonały punkt obserwacyjny na ważnym szlaku handlowym, stad wysyłano sygnały do Chełma. Zniszczona w 2 p. XIV w., podczas zmagań o ziemie ruskie. Podczas II w. św. Niemcy wysadzili  jej pozostałości w powietrze..

 

Ruiny wieży SA położone na płn. skraju Chełma, przy zakończeniu ul. Wygon za ostatnim gospodarstwem pałąkach.

 

 2.

 

Grabowiec

 

Grabowiec

 

zamojski

 

W miejscu ruskiego grodu w XIV w. stanął zamek starościński, rozebrany ostatecznie po 1807 r.

 

Pozostałość tej budowli znajdują się na płd. –wsch. krańcu wsi..

 

 

 3.

 

Stołpie

 

 Chełm

 

chełmski

Przez lata wieże, która wznosi się na grodzie, uważano za strażnice broniąca grodu w Chełmie. Okazało się jednak, że stołpska wieża jest starsza- wzniesiono ja w XII w. i być może miała charakter sakralny. Zbudowana była na planie czworoboku o wym. 5,7x 6,3 m z łamanego kamienia wapienno – piaskowego łączonego zaprawą wapienną. Otaczały ją wały obronne fosa. Liczy 5 kondygnacji i ma 20 m wysokości. Najwyższe piętro mieściło prawdopodobnie kaplicę z ołtarzem. Ściany , ościeża okien i drzwi  były dekorowane cegłą palcówką. Podłogę ozdobiono ceramicznymi płytkami o zielonej , glazurowanej powierzchni. Niższe kondygnacje były mniejsze i skromniejsze, połączone systemem wewnętrznych drabin, służyły za pomieszczenia mieszkalne i gospodarcze.

 

 

 

 

 Położona jest przyszosie Lublin – Chełm w miejscowości Stołpie.

 

 4

 

Szczebrzeszyn

 

Szczebrzeszyn

 

zamojski

 

 XIV w. kamienna wieża  mieszkalno – obronna na grodzie, miała strzec przeprawy na rzece Wieprz.

 Pozostałości więzy na wzgórzu ,ok. 20 m od b. klasztoru

( szpitala).

    Kurhany:

 

 1.

 

Guciów

 

Zwierzyniec

 

zamojski

Zachowały się 64 kurhany kultury trzcinieckiej z epoki brązu, skrywające m.in. rytualnie złożone kości, czaszkę  ze śladami trepanacji. Kopce maja 10 – 13m średnicy Niektóre były użytkowane we wczesnym średniowieczu.

Na płn. po prawej  stronie drogi Bondyrz – Guciów, na drugim brzegu Wieprza. Kolejne są położone w lesie na końcu drogi w Guciowie

 

 2.

 

Mokre

 

Zamość

 

zamojski

Blisko 50 kopców ziemnych rozsianych jest w kilku wyra cnych skupiskach. Zajmują ok. 4 ha powierzchni. Większość zawiera prochy umieszczone w urnach glinianych , ustawionych na powierzchni kopców lub rozsypywane na ich powierzchni. Odkryto tu niezwykle rzadkiego kształtu kopce  czworokątne, z drewnianymi  konstrukcjami wewnątrz. Przypominają wyglądem typowe chaty mieszkalne Słowian Mogły stanowić symboliczne Domy Zmarłych. Pochodzą one z VII-IX w.

 

Znajdują się one ok. 1 km na płd. - zach. ,od zabudowań wsi, na polach przy drodze Mokre – Hubale.

 

 3.

 

Ślipcze 

 

 Hrubieszów

 

hrubieszowski

 

Na polach nad Bugiem , znajdują się 3 kopce ziemne, Największy nosi nazwę Mogiła Chrobrego.

 Do kopców prowadzi droga, która przed ostatnimi zabudowaniami  wsi krzyżuje się z inną drogą.

 

 4.

 

 Zienki

 

 Sosnowica

 

parczewski

 

Kopiec Szwedzka Mogiła, to pozostałość  dużego grobowca kultury trzcinieckiej z epoki brązu( 1p. II tysiąclecia p.n.e.)Mierzy on ok. 20 m średnicy i ma ponad 1 m wysokości. Pod jego nasypem odkryto fragmenty ceramiki i nieliczne zabytki kultury trzcinieckiej. W szczytowej partii nasypu znajdowała się prostokątną jama grobowa z płaskim dnem , bez szczątków ludzkich, które zapewnie uległy rozpadowi. Kurhan wznoszący się na leśnej polanie, został zrekonstruowany. Pochodzące z odkrytego wokół niego cmentarza z czasów potopu szwedzkiego szczątki ludzkie zakopano wewnątrz mogiły.

 

Za zabudowaniami ,w Zienkach , na granicy Poleskiego Parku Narodowego, skręcić w leśną drogę oznakowana ścieżką przyrodniczą.

   Święte góry:

 

 1.

 

Chełm

 

Chełm

 

chełmski

Wzgórze Katedralne zwane Chełmską Górką w czasach pogańskich  było prawdopodobnie miejscem kultu. Na początku XX w. odkryto tu pozostałości pogańskiego stosu. Po II w. św. bezskutecznie poszukiwano dowodów tego znaleziska.

Najwyższy punkt w mieście.

 Festyny

 

 1.

 

Chodlik

 

Karczmiska

 

 opolskie

 

Majówka archeologiczna – największy festyn na Lubelszczyźnie

 

Na terenie grodu

 

 2.

 

Wólka Bielecka

 

Milejów

 

łęczyński

 

Festyn :Krucjata na „Gród Chojna –Horodyszcze”

 

Na terenie grodu

 

Cmentarzyska :

 

 1.

 

Czermno

 

 Tyszowce 

 

tomaszowski

 

Na podgrodziu zlokalizowano cmentarzysko z grobami  kobiet i dzieci zawierające zabytki bizantyjsko – ruskiej sztuki sakralnej (m. in. unikalna ikona kamienna i enkolpiony).

 

Na płd. – wsch. od zabudowań wsi.

 

 2.

 

Masłomęcz

 

 Hrubieszów

 

hrubieszowski

Największa w Europie gocka nekropolia. Odkopano ponad 500 grobów, głównie kobiet i dzieci. Groby szkieletowe były bogato wyposażone  w kunsztownie wykonane ozdoby gockie luksusowe przedmioty codziennego użytku. Nie znaleziono tam broni. Odkryto natomiast różnorodne pochówki, np. cząstkowe zawierające niekompletny szkielet: samą głowę, odciętą górną lub dolną część ciała, w różnych pozach –skulonych. Na brzuchu, w pozycji siedzącej , wciśniętych w małe jamy  lub do pojemników. Składano tu ofiary z ludzi i zwierząt. Niektóre pochówki ślady wyjmowania zębów i kręgów ludzkich na amulety

 Na polach wsi.

 

 3.

 

Ulów

 

Tomaszów Lubelski

 

tomaszowski

Odkryto cmentarzysko, które było użytkowane ok. p. IV przez Gotów i w V-VI w. przez Herulów. Odkopano prawie 140 grobów ciepłopalnych , nieliczne groby szkieletowe i prostokątne kamienne konstrukcje ze śladami palenisk – stosy pogrzebowe. Zawierały przepalone kości i węgle drzewne oraz nieliczne wyposażenie grobowe.

 

W okolicznym lesie.

Muzea:

 

 1.

 

Lublin

 

Lublin

 

Lublin

W Muz. Lubelskim w Dziale Archeologicznym można obejrzeć ciekawe  unikalne zabytki, do nich należą szczątki mamuta z Lublina- Zembrzyc, artefakty z cmentarzysk neolitycznych ze Sławinka – Lublina, para wołków z Krężnicy Jarej sprzed ok. 5 tys. lat , bogata kolekcja ceramiki ze stanowiska  kultury strzyżowskiej ( w tym skarb paciorków fajansowych z Horodyska), z cmentarza ciepłopalnego kultury łużyckiej  w Krupach z VI- V w. p.n.e., zabytki Nieszawy Kolonii, inkrustowany miecz rzymski z Podlodowa, skarb rzymskich denarów z Ruszczyzny.

 

Lublin ,

ul. Zamkowa 2.

 

 2.

 

Zamość

 

Zamość

 

Zamość

W Muz, Zamojskim , można zobaczyć ekspozycję  unikatowych  na skalę światową zabytków cmentarzysk gockich z II- IV w. (z Masłomęcz, Gródka n Bugiem),Można zobaczy c przedmioty codziennego użytku, importowaną z prowincji rzymskich luksusową biżuterię z metali szlachetnych , kolie z paciorków szklanych, bursztynowych, monety rzymskie oraz zestaw szklanych pucharów do wina. Warto tez zobaczyć znaleziska z Grodów Czerwieńskich (Czermna, Guciowa, Gródka. Bugiem, Sąsiadki) a wśród nich  m.in. miniaturową ikonę kamienną z wyobrażeniem Chrystusa z p. XIII w. czy tez zestaw brązowych krzyżyków- relikwiarzy.

 

 Zamość ,

ul. Ormiańska  30.

Inne:

 

 1.

 

Basonia

 

 Józefów nad Wisłą

 

opolskie

Podczas I w. św. znaleziono największy skarb wyrobów bursztynowych. Mógł on składać się nawet z kilkuset kilogramów brył surowca i gotowych paciorków. Część znaleziska jest obecnie w Muz. Archeologicznym w Warszawie. A kolia z 45 toczonych paciorków w Muz. w Lublinie.

Muz. Archeologiczne w Warszawie

Muz. w Lublinie

IV.  Województwo lubuskie

Grody:

 

 1.

 

Gostchorze

 

 Krosno Odrzańskie

 

 krośnienski

 

Dostępu do państwa Piastów, bronił gród wraz z warownią. Miejsce grodu, upamiętnia głaz w centrum wsi. Za nim trzeba skręcić w prawo , aby dotrzeć do miejsca gdzie była posadowiona strażnica  oddzielona od lądu fosą.

 

Na wysokim cyplu  nad Odra.

 

 2.

 

Krosno Odrzańskie

 

Krosno Odrzańskie

 

krośnieński

Pozostałości grodu granicznego państwa pierwszych Piastów, który zatrzymał oddziały cesarza Niemiec Henryka II. Bronił on dostępu do Wielkopolski. Założony w widłach Odry i Bobru. Zachowały się wały, a na majdanie  stoi zrujnowany dwór

 

Gród położony był wśród łąk w widłach Odry i Bobru

 

 

 3.

 

Międzyrzecz

 

Międzyrzecz

 

międzyrzecki

 

Międzyrzecki zamek został wzniesiony przez Kazimierza Wielkiego na wałach grodu, który od czasów Mieszka I bronił dostępu do centrum państwa piastowskiego

 

Obok muzeum

 

 

 4.

 

Polanowice

 

Gubin

 

krośnieński

 

Wczesnośredniowieczny gród wzniesiony przez lokalne plemię słowiańskie na wcześniejszym założeniu obronnym ludności kultury łużyckiej. Odkryto tutaj ołtarz gliniany sprzed 2500lat.

 

Na wysokim wzgórzu nad wsią.

 

 5.

 

Popęszyce

 

Nowe Miasteczko

 

nowosolski

Potwierdzone ślady osady w okolicach. obecnej wsi, sięgają początku naszej ery. W 1875 r. w pobliżu wsi odkryto wczesnośredniowieczne grodzisko , prowadzone na przełomie XIX i XX w. badania wykazały  użytkowanie grodu w VII i VIII w. oraz początku IX w. Schyłek funkcjonowania grodu przypadł prawdopodobnie na  koniec IX w. 

 

W okolicy miejscsowości

 

 6.

 

Santok

 

Santok

 

gorzowski

Pozostałości grodu z IX – XV w. nazwanego przez Galla Anonima Kluczem Strażnica Królestwa. Był on ważnym centrum militarnym handlowym.

 

W zakolu Warty, na drugim brzegu miejscowości. Kursuje prom.

 

 7.

 

Szczaniec

 

Szczaniec

 

świebodziński

W rezerwacie zachowało  się grodzisko z IX w. , założone przez wspólnotę słowiańską zamieszkałą  teren dolnej  Obry.

Rezerwat położony jest ok. 3 km. od miejscowości.

 

 8.

 

Szprotawa

 

Szprotawa

 

żagański

W parku miejskim znajduje się wzgórze zwane Grodem Chrobrego

 

Park miejski

 

 

 9.

 

Wicina

 

Jasień

 

żarski

Zachowały się pozostałości grodu, jego wały , który w V w. p.n.e. padł łupem Scytów. Atak nastąpił w trakcie jego przebudowy. Wróg sforsował stary fragment  wału, spalił gród, zabił część mieszkańców, a resztę zabrał w niewolę. Ślady tych wydarzeń odkryli badacze. Znaleziska te przyćmiły zabytki z innych grodów ludności kultury łużyckiej.

 

Na łąkach ok. 1 km od wsi.

Strażnice  i siedziby rycerskie z okresu późnego średniowiecza:

 

 1.

 

Łagów

 

Łagów

 

świebodziński

 

Kamienna wieża obronna stała  widocznym na kopcu grodziska z XIII i XIV w.

 

Na Sokolej Górze, przy ścieżce

dydaktycznej , biorącej początek przy zamku Joanitów.

 

 2.

 

Niesulice

 

Skąpe

 

świebodziński

Średniowieczna siedziba rycerska (XIII – XIV w.)Obecnie kopiec ma wys. 6-8 m i podobnie jak przylegające do niego podgrodzie  jest otoczony wałem fosa. Na szczycie kopca stała niegdyś wieża obronna.

Na płn. brzegu Jez. Niesłysz, 3,5 km na płd. Od drogi nr 2.

 

 3.

 

Pszczew

 

Pszczew

 

międzyrzecki

Znajdowała się tu średniowieczna siedziba obronna z XIII-XV w. , należąca prawdopodobnie do urzędnika biskupiego  w okresie istnienia na tym terenie archidiakonatu Pozostałość siedziby w formie wysokiego kopca znajduje się przy budynku plebanii.

 

 W rejonie kościoła.

 

 4.

 

Santok

 

Santok

 

gorzowski

Nad Santokiem góruje XIX w wieża- rekonstrukcja strażnicy, którą wznieśli tu w średniowieczu Słowianie pomorscy, a później Krzyżacy

 

Obiekt widoczny z dala.

 

 5.

 

Tarnów 

 

Tarnów Jezierny

 

wschowski

Gród kasztelański z XIII– XV w. Na otoczonym fosą kopcu znajdowała się murowana wieża. Na jej miejscu aktualnie stoi dwór myśliwski  z XVII w.

 

Nad Jez. Tarnowskim, za miejscowością w kierunku na Lubięcin

 

Budowle kamienne:

 

 1.

 

Witków

 

Szprotawa

 

 żagański

Znajdująca się tu wieża obronna wzniesiona w XIV w, to jedna z najlepiej zachowanych średniowiecznych siedzib rycerskich na ziemiach polskich. Większość podobnych wież wznoszonych w XIII –XIV  w. nie przetrwała do naszych czasów

 

W miejscowości

 

Cmentarzyska :

 

 1.

 

Luboszyce

 

Gubin

 

 krośnieński

Odkryto cmentarzysko pochodzące z II –V w. p.n.e. a w nim ponad 200 pochówków, z których  niektóre otoczone były wieńcami kamiennymi  i wyróżnione kurhanami. Badacz znaleźli  nich militaria, naczynia gliniane oraz ozdoby ze złota, srebra i paciorków szklanych. Cmentarzysko dało nazwę  archeologicznej kulturze luboszyckiej, którą naukowcy utożsamiają z plemieniem Burgundów.

 

Na wsch. stoku Góry Luboszyskiej

 

 2.

 

Świebodzin

 

Świebodzin

 

świebodziński

 

 W Jordanowie, odkryto cmentarzyskom Gotów sprzed 1000 lat.

Naprzeciw opactwa cystersów w Paradyżu

Muzea :

 

 1.

 

Krosno Odrzańskie

 

Krosno Odrzańskie

 

krośnieński

 

W Izbie Muzealnej , znajdują się zabytki wydobyte podczas badań na terenie zamku i miasta

 

Izba Muzealna mieści się w odrestaurowanej wieży bramnej zamku.

 

 2.

 

 Międzyrzecz

 

Międzyrzecz

 

międzyrzecki

 

W muzeum zbiory archeologiczne z terenu miasta i okolic.

 

Międzyrzecz

ul. Podzamcze 2

 

 3

 

Santok

 

Santok

 

gorzowski

Muzeum Grodu Santok, gdzie można zobaczyć, m.in. grzebienie kościane z Fryzji, sprzączkę   z terenu Rusi, drewniane konstrukcje wałów, militaria

 

Santok

ul. Wodna 4

 

 4.

 

Szprotawa

 

Szprotawa

 

żagański

 

Zabytki archeologiczne związane z Wałem Śląskim

 

 

Muz. Ziemi Szprotawskiej

ul. Świerczewskiego 20

 

 5.

 

Świebodzin

 

 Świebodzin

 

świebodziński

 

W muzeum , część zabytków z cmentarzyska Gotów

 

 

Muz . Regionalne

ul. Jana Pawła II  1

 

 6.

 

Świdnica

 

Świdnica

 

zielonogórski

 

Liczne zabytki archeologiczne, z terenu miejscowości  i okolic

 

Muz. Archeologiczne

ul. Długa 27

 

Inne: Wały Śląskie

 

 

 1.

Bobrowice

Marcinów

Piotrowice

Wierzbowa

Wrzesiny

Szprotawa

Brzeźnica

Chojna

Gromadka

Brzeźnica

żagański

żagański

legnicki

bolesławiecki

żagański

To najdłuższy zabytek na ziemiach polskich. Mające prawie 100 km wały zostały zapewnie wzniesione przez plemiona słowiańskie zamieszkujące zachodnia Polskę, w celu ochrony przed zagrożeniem zachodu. Dziś maja niecały metr wysokości i SA słabo widoczne w terenie, jednak 1000 lat temu były trudną przeszkoda dla wozów  i konnych. W najszerszych miejscach składały się z 3 biegnących równolegle do siebie nasypów. Ich czytelny odcinek można zobaczyć w okolicach wsi Marcinów k. Kożuchowa

Jeden z dojazdów do obiektu

Jadąc od strony Wichowa, trzeba skręcić w pierwszą drogę polną w prawo. w stronę,  lasu, po ok. 1,5 km po lewej stronie widać niewielkie nasypy ziemni

V.  Województwo łódzkie

Grody:

 

1.

 

Człopy

 

Uniejów

 

poddębicki

 Wśród łąk, zachowały się wys. na 5-6 m wały grodziska powstałego w X w., które miały chronić lokalne plemię przed najazdami. Gród został zapewnie spalony zanim skończono budowana szczycie wałów odkryto ślady spalenizny a na dziedzińcu bełty od kusz.

2 km od wsi Człopa na Smulskiej Górze, wśród łąk.

 

 2.

 

Góra Chełmno

 

Wielgomłyny

 

radomszczański

 

Na szczycie góry ,od str. płd. widoczne ślady warowni wzniesionej w 1 p. X w. W obrębie wałów  nie natrafiono na ślady zabudowy. Być może obwarowania nie są więc śladami grodu, ale pogańskiego miejsca kultu.

Obiekt leży na terenie rezerwatu przyrody, do którego od str. wsi Chełmno prowadzi droga.

 

 3.

 

Mierzyn

 

 Rozprza

 

piotrkowski

 

Gród w kształcie regularnego stożka, istniał prawdopodobnie od XII do XV w.

 

Na łąkach, za kościołem

 

4.

 

Sieradz

 

Sieradz

 

sieradzki

Dawny gród z romańska rotundą, będący siedziba księcia sieradzkiego Leszka Czarnego Odkryto i odsłonięto relikty rotundy , której mur miejscami zachował się do 3 m wys. , ale w latach 90 XX w. została ona zasypana.

 

Na wzgórzu zamkowym.

 

 5.

 

Tum

 

Góra św. Małgorzaty

 

łęczyński

Gród, który przez 300 lat- do czasu powstania zamku w Łęczycy  w p. XIV w. był centrum administracyjnym ziemi Łęczyńskiej, później zaś odrębnego księstwa. Widoczne fortyfikacje powstały na przeł. X i XI w. Gród otaczał wał oraz3 niższe wały zewnętrzne oddzielone fosami Fortyfikacje miały ponad 50 m szerokości

 

Na łąkach, na Zach. od wsi.

 

 6.

 

Widoradz

 

Wieluń

 

wieluński

Gród z XIII – XIV w., w którym wg. Legendy miał swą siedzibę „diabeł widoradzki”. Zachowały się wały i fosa, w której nadal stoi woda, i w której odkryto drewniane przeciwwagi mostu zwodzonego

 Gród znajduje się ok. 400 m na płd. od Widoradz Dolnego

 

 7.

 

Żarnów

 

Żarnów

 

opoczyński

 

Duże, efektywne grodzisko wczesnośredniowieczne, na którym stoi kościół mający elementy romańskie.

 

We wsi.

 Strażnice i siedziby rycerskie z późnego średniowiecza:

 

 1.

 

Konopnica

 

Konopnica

 

wieluński

Zachowała się średniowieczna siedziba rycerska. Kopiec, na którym wznosiła się kiedyś wieża, ma 13 m wys.. Otaczają go 2 rzędy wałów, ser. Miejscami na 10 mi fosa. Gród istniał zapewnie w XIII w. i XIV w.

Na wys. skarpie nad Wartą. W terenie otwartym . łatwo dostępny od drogi Strobin – Konopnica. Przed wsią trzeba skręcić w ul. Zamkową.

 

 2.

 

Łęki Kościelne

 

Krzyżanów

 

kutnowski

Obecny dworek szlachecki został wybudowany na kopcu, który ma średnicę ok. 50 m. Otacza go fosa. W  średniowieczu wieńczyła go wieża obronna, która w XVII w. została zastąpiona dworem

 

W miejscowości

 

 3.

 

Oreniczki

 

Piątek

 

łęczycki

 

Pozostałości średniowiecznej siedziby rycerskiej  z XIII – XIV w. w formie kopca

 

Obok autostrady A-2

 

 4.

 

Rawa Maz.

 

Rawa Maz.

 

rawski

Zachował się wysoki na 11m kopiec, otoczony wałem i fosą. Gród , na którym niegdyś wznosiła się wieża rycerska

Na Anielskiej Górze,

ok.1,8 km na płd,- wsch. od rynku, na skraju miasta, pomiędzy drogami do Inowrocławia i Głuchówka

 

 5.

 

Spycmierz

 

Uniejów

 

poddębicki

 

W XII i XIV urzędował tu kasztelan, sprawujący władzę imieniu króla władzę administracyjną, wojskową i sądowniczą nad okolicznym terytorium. Po jego siedzibie , pozostała nazwa i niewielka górka

 

Przy drodze prowadzącej z Uniejowa do Spycmierz

 

 

 6.

 

Witów

 

Burzenin

 

sieradzki

Pozostałość średniowiecznej siedziby rycerskiej w postaci sztucznego kopca. Niegdyś wzniesienie wieńczyła wieża obronna, a u podnóża kopca biegł ostrokół.

Na łąkach , na wsch. od zabudowań, koło pałacu

Budowle kamienne :

 

 1.

 

Inowłódź

 

Inowłódz

 

tomaszowski

Zachował się kościół romański św. Idziego  z XI w. , a także ruiny zamku z XIV  w. W trakcie wykopalisk odsłonięto częściowo jego mury. W zach. skrzydle natrafiono  na fragmenty pieca z XVI w. oraz unikalne  zabytki metalowe.

 

W rejonie kościoła

 

 2.

 

Sieradz

 

Sieradz

 

sieradzki

 

Opis w punkcie 4 ,grody

 

 

 

 3.

 

Sulejów

 

 Sulejów

 

piotrkowski

W miejscowości Podklasztorze ,obok Sulejowa znajduje  się jedno  z najpiękniejszych i najlepiej zachowanych warownych opactw w Europie. Warto tu zwiedzić romański  kościół 1232 r. oraz mury obronne z basztami, których najstarsze fragmenty powstały w XIV w.

 

Ok. 1 km od Sulejowa

 

 4.

 

Tum

 

Góra św. Małgorzaty

 

łęczyński

Obok grodu wznosi się kolegiata z XII w. – największa w Polsce świątynia romańska. Postawiono ją w miejscu wcześniejszego opactwa benedyktynów, którego powstanie tradycja  przypisuje św. Wojciechowi Na łąkach między grodem a kolegiatą odbywały się zjazdy książąt podzielonej na dzielnice Polski oraz synody biskupów.

 

W miejscowości

Kurhany :

 

 1.

 

Gledzianówek

 

Witonia

 

łęczycki

Dużych rozmiarów kurhan księżęcy z  IV w. Badania wykazały, że kurhan został usypany na starym cmentarzysku. Archeolodzy odkryli 54 grobów popielnicowych

Za  wsią, przy drodze polnej do Nędzarzewa.

 

 2.

 

Krzętle

 

Osjaków

 

wieluński

Jeden z najstarszych kurhanów słowiańskich na ziemiach polskich- 5 wysokich na 2m kopców z VIII w. Pod wszystkimi znaleziono ślady obrzędów- rytualna orkę.

W lesie pomiędzy wsiami Osjaków i Strobin

 

 3.

 

Łubna

 

Błaszki

 

sieradzki

Zachowało się 27 kurhanów, które wzniosła ludność kultury Trzcińskiem 3500 lat temu. Najwyższe z kurhanów maja ponad 2 m wys. W każdym kurhanie spoczywał 1 tu dwoje zmarłych. W grobie 10-letniej dziewczynki znaleziono 3 pierścienie ze złotego drutu, uchwyt do spinania włosów i dwie szpile z brązu do spinania sukni.

 

W okolicach

Miejscowości

 

 

 4.

 

Okalew

 

Ostrówek

 

wieluński

Jedno z największych  na ziemiach polskich cmentarzysk kurhanowych kultury Trzcińskiem sprzed ok. 3500- 3300 lat . Odkryto 16 kurhanów a 10 z nich zrekonstruowano. Mają po 1 m wys.

Znajdują się w lesie przy drodze Okalew- Chojny, w rejonie wsi Podbór.

 

 5.

 

Przywóz

 

Wierzchlas

 

wieluński

 

Duży kurhan z II- III w., ma 8 m wys. i ponad 20 m średnicy. Legenda mówi, że pochowany został w nim , bogaty Książe, którego skarbów strzeże pies. Odkryto tutaj popielnice zawierająca szczątki zmarłego, bogate dary grobowe, a obok popielnicy jamę, w której spoczywał szkielet psa.

Kurhan znajduje się 0,5 km od centrum wsi. Przy kapliczce trzeba skręcić w prawo, a potem jeszcze raz wprawo , w drogę polną biegnąca wzdłuż Warty.

Święte góra i ośrodki kultu :

 

 1.

 

Góra Chełmno

 

Wielgomłyny

 

radomszczański

 

Opis w punkcie  2 grody

 

 

Cmentarzyska :

 

 1.

 

Lutomiersk

 

Lutomiersk

 

pabianicki

Odkryto tu duże cmentarzysko , na którym spoczęli woje Bolesława Chrobrego. Ich wielkie groby były bogato wyposażone m. in. w broń, rząd koński, wiadro do pojenia koni- nietypowe przedmioty dla ówczesnych mieszkańców ziem polskich. Zdaniem badaczy 1000 lat temu w Lutomiersku spoczęli wojownicy z Rusi Kijowskiej , uzbrojenia wzór wikingów, żyjących wg. Zwyczajów koczowników ze stepów nadczarnomorskich. Bolesław Chrobry sprowadził ich do ochrony szlaku handlowego , który biegł z Rusi Kijowskiej do centrum państwa Piastów. Cmentarzysko nie zachowało się do dzisiaj

Część zabytków można obejrzeć na wystawie archeologicznej w dawnym klasztorze.

Muzea :

 

 1.

 

Łęczyca

 

Łęczyca

 

łęczycki

Zabytki z grodu i kolegiaty , w tym wyposażenie grobu budowniczego kościoła- biskupa Janka, można zobaczyć w muzeum zamku w Łęczycy

 

ul. Zamkowa 1.

 

 2.

 

Łódź

 

Łódź

 

 Łódź

 

Zabytki archeologiczne z miasta i okolic

Muz. Archeologiczne i Etnograficzne

pl. Wolności 1

 

 3.

 

Pabianice

 

Pabianice  

 

Pabianice

 

Zabytki archeologiczne z miasta i okolic

Muz, Miasta

Stary Rynek 2

 

 

 4.

 

Piotrków Trybunalski

 

Piotrków Trybunalski

 

Piotrków Trybunalski

 

Zabytki archeologiczne z miasta i okolicy

 

pl. Zamkowy 4

 

 5.

 

Sieradz

 

Sieradz

 

sieradzki

 

Zabytki archeologiczne z miasta i okolicy

 

Muz. Okręgowe

ul. Dominikańska 2.

 

 6.

 

Sulejów

 

Sulejów

 

piotrkowski

 

Zabytki archeologiczne z miasta i okolic

Podzamek

ul. Władysława Jagiełły 1

 

 7.

 

Wieluń

 

Wieluń

 

wieluński

 

Zabytki archeologiczne z miasta i regionu

Muz. Ziemi Wieluńskiej

ul. Narutowicza13

VI.  Województwo małopolskie

Grody:

 

 1.

 

Będkowice

 

Wielka Wieś

 

krakowski

 Na szczycie Sokolej Góry, kilkadziesiąt metrów nad urwiskiem Doliny Będkowskiej , wznoszą się pozostałości dawnego grodu Doskonale zachowane do dziś dwie linie wałów osłaniają cypel  skalny. Sucha fosa ma dziś szer. Ok. 10 m.  Strażnica funkcjonowała w XII – XIV W.

Z Będkowic prowadzi polna ścieżka wiodąca w kierunku drzew skrywających gród

 

 2.

 

Dolina Wodącej

 

 

 

W   średniowiecze na szczycie skały Grodzisko Panieńskie wzniesiono gród.

 

Na Szlaku Jaskiniowców

 

 3.

 

Kraków

 

Kraków

 

Kraków

 

Centralny gród plemienia Wiślan.

 

 Skansen archeologiczno- architektoniczny Wawel zaginiony

 

 4.

 

Maszkowice

 

Łęcko

 

nowosądecki

Grodzisko z wczesnej epoki żelaza, zwane Zamczyskiem Od płd.. otoczone wałem i fosą, wzniesione zostało przez ludność kultury łużyckiej

Położone w płd. części  wsi nad Dunajcem

 

 5.

 

Mników

 

Liszki

 

krakowski

 

Położone między skałami grodzisko składa się z grodu właściwego i podgrodzia, oddzielonych od siebie wałem o wys. 3,5 m Od reszty wzgórza oddzielał drugi wał. W pobliskiej jaskini odkryto ślady muru wykonanego przez człowieka w pradziejach.

Porośnięte krzakami grodzisko leży 4 km na płn. .-zach. od wsi, przy drodze do Baczyny, na płd. skraju stromego skalistego wzgórza.

 

 6.

 

Naszacowice

 

Podegrodzie

 

nowosądecki

Jedno z najstarszych grodzisk Małopolski(IX w.), włączone do sieci obronnej monarchii wczesnopiastowskiej (X-XI w.)Warownia pełniła rolę ośrodka centralnego dla Kotliny Sądeckiej  i zajmowała pow. 15 ha Składała się z grodu właściwego i 5 podgrodzi. Całość otaczał pojedynczy wał. Tylko od płd. – Zach. biegł wał podwójny. Znaleziska zabytków późnoawarskich ; brązowe okucia do pasa, odważniki do wagi, sprzączki i zaczepu do ostrogi oraz fragment srebrnej lunęli- SA świadectwem kontaktów Małopolski z południowymi obszarami Europy ( dzisiejszą Słowacją i  Węgrami oraz średniowieczną Rusią)oraz penetracji tych terenów przez Madziarów na przełomie IX i X w.

Obiekt znajduje się na wysokim wzniesieniu na lewym brzegu Dunajca, na płd. skraju wsi.

 

 7.

 

Podegrodzie

 

Podegrodzie

 

nowosądecki

 

Grodzisko Zamczysko z pocz. epoki żelaza.

Grodzisko Grobla- jego początki także sięgają epoki żelaza, ale było także zamieszkane w X- XI w.

 

W płn, części wsi.

W centrum wsi na wysokim wzniesieniu o stromych zboczach.

 

 8.

 

Tyniec

 

Kraków

 

 

Kraków

Książęta mazowieccy wznieśli tu grodzisko  . W XII- XIII w. Z nieznanych przyczyn został jednak opuszczony.

Najstarsze ślady osadnictwa pochodzą z okresu neolitu. Do nie dawna uważano, że istniał tu gród obronny kultury łużyckiej ,który później zajęli Celtowie. Odkryte na wzgórzu ślady wałów okazały się jednak pozostałościami wszesnośredniowiecznymi. Gród o nieregularnym owalnym kształcie, otoczony był od płn. i wsch. kamiennym wałem.

Położony jest 3 km na płd. od Tykocina i ok. 500mna wsch. od drogi do Jeżewa

Na Wzgórzu Klasztornym

 

 9.

 

Zawada Lanckorońska

 

Zakliczyn

 

tarnowski

Potężne grodzisko z IX – X w. , składa się z  grodu właściwego zw. Zamczyskiem- o pow. 3 ha, bronionego podwójna linią wałów wałem zaporowym oraz podgrodzia zw. Mościskiem. Podgrodzie jest rozleglejsze i otacza je wał o wys. 7 m Badacze znaleźli tu unikalne na ziemiach polskich trójlistne grociki z trzpieniem pochodzenia awarskiego oraz żelazny grzywien  siekieropodobnych z IX –XII w., które służyły jako środki płatnicze. Gród spłonął z nieznanych przyczyn w X w.

Na wys.. brzegu Dunajca

Budowle kamienne :

 

 1.

 

Kraków

 

Kraków

 

 

Kraków

Na Wawelu, na wystawie Wawel zaginiony, można obejrzeć pozostałości budowli kamiennych , które istniały na wzgórzu1000lat temu .Zrekonstruowana została rotunda NMP, która była jedną z 7 budowli monumentalnych , powstałych za panowania Bolesława Chrobrego. Wawel otaczały wały wykonane w konstrukcji drewno –ziemnej, wzmocnione palisadą.

 

Wzgórze wawelskie

 

 2.

 

Tyniec

 

Kraków

 

Kraków

Początki klasztoru Benedyktynów sięgają p. XI w. Ufundował go w 1044 r. Kazimierz Odnowiciel . Najstarsza budowlą była trójnawowa romańska bazylika wzniesiona  pod k. XI w., w płn. – wsch. części wzgórza .Pod posadzką  kościoła św. Piotra i Pawła odkryto najstarszy grób opata z  wyposażeniem liturgicznym z XI i XII w. Kolejne murowane zabudowania klasztorne powstały po 1100 r. ,a w podziemiach romańskiej świątyni chowano opatów, dobroczyńców, ofiarodawców klasztoru i mnichów.

Na Wzgórzu Klasztornym

Starożytne huty i kopalnie :

 

 1.

 

Igołomia

 

Igolomia-Wawrzeńczyce

 

krakowski

Odkryto tu 34 starożytne piece garncarskie użytkowane przez ludność kultury przeworskiej w III – V w.

  Ok. 100 m na płd. od drogi Igołomia – Proszowice wznosi się pawilon wystawowy . w którym znajdują się 4 piece

Kurhany :

 

 1.

 

Będkowice

 

Wielka Wieś

 

krakowski

 

  Archeolodzy odkryli 46 wysokich na niecały metr kurhanów

 

Na zach. od grodu

 

 

 2.

 

Kornatka

 

Dobczyce

 

myślenice

Nekropolia składa się z 40 kopców, przeważnie kolistego kształtu i zbliżonych rozmiarów. Mają wysokość do 1,6 m i średnice 7 m. Wewnątrz znaleziono nieliczne pojedyncze naczynia gliniane, resztki popielnic i ślady żywności wewnątrz naczyń .Cmentarzysko powstało  w VI –VII w. , gdy Słowianie prawie nie składali dary do grobów. Od tego stanowiska archeolodzy utworzyli nazwę kurhany typu Kornatka

Kurhany znajdują się w paśmie zalesionych wzniesień wokół Kornatki

 

 3.

 

Krakuszowice

 

Gdów

 

wielicki

 

Duży kopiec, nieustępujący  swoimi rozmiarami  kopcom Kraka i Wandy w Krakowie. Wg. Legendy spoczywa w nim zabity podstępnie przez brata na terenie dzisiejszej Puszczy Niepołomickiej syn Kraka – Krakus II.

Nie daleko miejscowości Niegowici

Święte góry, ośrodki kultu :

 

 1.

 

Lipnica Murowana

 

Lipnica Murowana

 

bocheński

W kościele św. Leonarda na dębowym słupie, podpierającym ołtarz główny, znajdują się rzeźby, które posiadają cztery twarze Światowida. Tradycja mówi ,że kościół został wzniesiony w miejscu pogańskiej świątyni. Jego obecna konstrukcja pochodzi z końca XIV w. Od 2003 r. zabytek UNESCO.

 

Na cmentarzu parafialnym

Festyny :

 

 1.

 

Kraków

 

Kraków

 

Kraków

 

Święto Rękawki

W drugi dzień Wielkanocy , pod kopcem Krakusa, odbywa się festyn archeologiczny

Cmentarzyska :

 

 1.

 

Będkowice

 

Wielka Wieś

 

 

krakowski

 

 Obok grodu, cmentarzysko kurhanowe

 

 W rejonie  grodu

Obozowiska z epoki kamienia :

 

 1.

 

Jaskinia Ciemna

 

W masywie Gór Koronnej

 

  W tzw. Oborzysku, zrekonstruowano obozowisko neandertalczyków. 3 postacie zostały przedstawione przy codziennych zajęciach . 50 – 70 tys. lat temu mieszkała tu gromada ludzi należąca do gatunku Homo Sapiens Neandertalensis, bocznej linii ewolucji człowieka, która w epoce lodowcowej zamieszkiwała Europę. Kilkanaście osób zajmujących się myślistwem i zbieractwem wybrało miejsce z natury obronne oraz zapewniające słońce

 

 60 m nad dolina Prądnika

 

 2.

 

Dolina Wodącej,

Smoleń

Domanowice

 

 

Pilica

Wolbrom

 

 

zawierciański

olkuski

 W Jaskini Zegar odnaleziono ślady obecności człowieka z paleolitu( ok. 60-50 tys. lat p.n.e.)narzędzia krzemienne, kości i kły niedźwiedzia, lwa jaskiniowego , hieny ,jelenia, i renifera. W drugiej jaskini , bliżej wierzchołka ostańca pozyskano m. in. krzemienne odpady produkcyjne z neolitu,, początku epoki brązu oraz z XIII i XIV w.

Na płd. Zach. od Skał Zegarowych , znajduje się kompleks skał z Jaskinią na Biśniku. Tutaj dokonano jednego z największych odkryć paleolitycznych w Polsce. Ślady przodka człowiekapochodzacesprzed500 tys. lat. We wnętrzu jaskini znaleziono narzędzia krzemienne sprzed ok. 150 -12o tys.  lat, a u wejścia do jaskini natrafiono na relikty osłony – zadaszenia kamieni , dużych kości żerdzi. Na wierzchołku Skał Zegarowych odkryto relikty strażnicy  z przełomu XIII i XIV w. .

Skała Grodzisko Pańskie , także była zamieszkiwana od paleolitu po późne średniowiecze. W średniowieczu na szczycie skały wzniesiono gród. W jednej z jaskiń znaleziono unikalne ślady warsztatu fałszerza monet z 2. poł. XVII w.  

 W pobliżu Pilicy, pomiędzy wsiami Smoleń a Domanowice

 

 3.

 

Jaskinia Mamutowa

 

Wielka Wieś

 

krakowski

To naturalne obozowisko, w którym znaleziono ślady pobytu człowieka od czasów górnego poleonitu aż do I w. n.e. Mieszkali tu m.in. myśliwi polujący na niedźwiedzie jaskiniowe. Nazwa pochodzi od ciosu mamuta , który był jednym z pierwszych zabytków znalezionych w jaskini .Do jaskini wchodzi się przez duży otwór, za którym znajduje się rozległa sala.

Wierzchowie

Położona jest na początku Doliny Kluczowody , 15 m nad jej dnem.

 

 4.

 

Jaskinia Maszycka

 

Skała

 

krakowski

W jaskini natrafiono na bezcenne zabytki i ślady tragedii sprzed 15 tys. lat. Mieszkali Tuluzie, podobnie jak ich krewniacy z jaskiń Francji i Hiszpanii- należący do kręgu kultury magdaleńskiej – tworzyli dzieła sztuki. Z jaskini Maszyckiej  pochodzą jedyne odkryte na ziemiach polskich, wykonane z rogów renifera ozdabiane wzorem geometrycznym groty oszczepów. Wszystkich mieszkańców jaskini- zapewne twórców narzędzi- spotkała straszna śmierć;  3 MĘŻCZYZN I 5 KOBIET I KILKORO DZIECI ZOSTAŁO NAPADNIETYCH , ZABITYCH I ZJEDZONYCH. O kanibalizmie świadczą nacięcia na kościach ofiar. Są to najstarsze znane z ziem polskich kości ludzkie.

 

 Nad Doliną Prądnika,    za wsią Maszyce

 

 5.

 

Jaskinia Obłazowa

 

Nowy Targ

 

nowotarski

Nieduża jaskinia, stała się miejscem niezwykłego odkrycia. W 1985 r. przy wejściu do jaskini odnaleziono jedyny w Polsce i najstarszy na świecie bumerang. Buł to przedmiot wykonany z ciosu mamuta o dł. 70 cm, zdobiony na powierzchni. Prawdopodobnie używano go do polowań na duże zwierzęta. Ok. 50 tys. lat temu jaskinię zamieszkiwał neandertalczyk, później natomiast była schronieniem myśliwych z górnego paleolitu

Nowa Biała

Wejście do jaskini znajduje się w zboczu wapiennego wzgórza na terenie rezerwatu Przełom Białki pod Krempachami

 

 6.

 

Piekary

 

Liszki

 

krakowski

To jedno z najstarszych miejsc pobytu człowieka w Polsce. Zamieszkiwane było już 200 tys. lat temu. Na płd. od obozowiska , na stromej skale wapiennej w XIII w. Konrad Mazowiecki  w trakcie walk o tron królewski wzniósł gród, który pełnił rolę przeciwwagi w stosunku do warownego opactwa w Tyńcu. Od wsch. wzgórze umocniono 3 wałami, a na wierzchołku stanęła początkowo drewniana, później  murowana wieża mieszkalno – obronna. Jej budowa nigdy nie została ukończona. Po śmierci Konrada Mazowieckiego  w 1247 r. , gród utracił militarne znaczenie i został opuszczony.

Piekary

Na północ od obozowisk , na stromej wapiennej skale.

 

 7.

Jaskinia Wierzchowska Górna

 

Wielka Wieś

 

krakowski

Największa dostępna do zwiedzania jaskinia na terenie Jury Krakowsko- Częstochowskiej. W tzw. Sali człowieka pierwotnego  można zobaczyć zrekonstruowane obozowisko  z czasów epoki kamienia, a także narzędzia krzemienne i kościane z epoki kamienia. Są sylwetki innych mieszkańców

niedźwiedzia, hieny i lwa.

 

Wierzchowie.

Dolina Kluczowody

Muzea :

 

 1.

 

Kraków

 

Kraków

 

Kraków

W Muz Archeologicznym jest najnowocześniejsza wystawa archeologiczna w Polsce.: Pradzieje i Wczesne Średniowiecze Małopolski, która pokazuje dzieje człowieka na terenie południowej  Polski przez 12”bram czasu”- od 60 tys. lat p.n.e. do średniowiecza. Ciekawostką SA rekonstrukcje twarzy mieszkających niegdyś na tym terenie ludzi wykonane na podstawie znalezionych przez archeologów czaszek.

 

Muz. Archeologiczne

ul. Poselska 3

 

 2.

 

Ojców

 

Skała

 

krakowski

W Muz im. Władysława Szafera można obejrzeć narzędzia i broń ludzi, którzy w epoce kamienia  zamieszkiwali jaskinie na terenie Ojcowskiego Parku Narodowego

Muzeum mieści się obok Dyrekcji Parku.

VII. Województwo mazowieckie

Grody :

 

1.

 

Błonie

 

Błonie

 

warszawki zachodni

Gród zw. Łysą Góra , był wymieniany w źródłach po nazwą Błonie 1 257 r. Mógł go wznieść książę Karol Mazowiecki.  Użytkowany był najwyżej przez 2-3 pokolenia Przeprowadzone badania odsłoniły ślady dworu książęcego z pracownia złotniczą rogowiarską, piwniczkę, spiżarnię i wędzarnię oraz zbytki głównie uzbrojenie( ostrogi, z gwiazdką z kolcem i grotem).

 

Położony jest ok.450 m na północ od trasy Warszawa- Sochaczew.

 

 2.

 

Ciechanów

 

Ciechanów

 

ciechanowski

W rejonie pl. Kościuszki na stromej skarpie  znajduje się grodzisko z 1 p. XIV w . Dawny gród pełnił funkcję centralnego ośrodka regionu, obok którego mogła istnieć świątynia Swarożyca. Zajmował pow. 6 ha, posiadał   2 podgrodzia. Spalony w 1337 r. podczas najazdu Litwinów na Mazowsze, ponownie odbudowany utracił jednak znaczenie na rzecz ciechanowskiego zamku

 

W rejonie kościoła św. Wojciecha

 

 3.

 

Czersk

 

Góra Kalwaria

 

piaseczyński

 

W IX w. na Wzgórzu Zamkowym istniała osada, a następnie gród w XI –XII w.

 

Obok kościoła

 

 4.

 

Iłżą

 

Radom

 

 Radom.

Grodzisko o nazwie Tatarski Kopiec, powstało zapewne w XIII w. , zanim na pobliskiej górze zbudowano zamek.

 

Przy cmentarzu ,

ul. Staromiejska

 

 5

 

Kaleń

 

Sobolew

 

garwoliński

Późnośredniowieczne grodzisko z XIV i XV w., zachowały się obwałowania, które mają czworoboczny kształt(50x55m), regularny w kształcie majdanu i szeroką na 10 m nawodnioną fosą.

Znajduje się na płn. krańcu wsi, ok. 200m od na zach. od drogi polnej

 

 6.

 

Kmpinos

 

Kampinos

 

warszawski zachodni

Grodzisko z XII w. , od płd. otaczają go bagna. Doskonale czytelne są dwie linie wałów. Na jego terenie znaleziono ceramikę z przeł. XII i XIII w.

Położone w rezerwacie Karpaty na skraju Kampinoskiego PN. Z Leszna( spod kościoła), można dojść do niego niebieskim szlakiem(9km).

 

 7.

 

Kozłów

 

Kozłów

 

miechowski

Późnośredniowieczne grodzisko z XIV i XV w. Regularny  stożek ziemny  otoczony jest wypełnioną  wodą fosa o szer. 20 m

Leży na krawędzi doliny Rydyni, we wsch. części Kozłowa, przy drodze do Gózdu.

 

 8.

 

Ostrołęka

 

Ostrołęka

 

Ostrołęka

 

Grodzisko z XI – XII w. zniszczone podczas najazdu Prusów na Mazowsze. W 1246 r.

Położone przy ul. Ostrowskiej,    pod wałem przeciwpowdziowym.

 

 9.

 

Płock

 

Płock

 

Płock

 

Na Wzgórzu Tumskim, odkryto pozostałości grodu z X w. W 1 p. XII w. całe wzgórze na nowo otoczono wysokim wałem drewniano – ziemnym z kamienną wieżą i bramą

 

W kompleksie dzisiejszej katedry.

 

 10.

 

Proboszczowice

 

Płock

 

płocki

Gród zwany Kosmatą Górą lub Szwedzkim Okopem jest starszy i większy niż sąsiedni Płock, chociaż źródła pisane o nim nie wspominają. Wzniesiono go u schyłku okresu plemiennego  lub w czasach piastowskich   (X w.).Ma kształt czworoboku o zaokrąglonych rogach i pow. 110x130 m. Naprzeciw niego znajdowało się  podgrodzie a przez Wierzbicę wiodła przeprawa

N lewym brzegu rzeki Wierzbicy,, 100m od drogi , na wys. cyplu .

 

11.

 

Pułtusk

 

Pułtusk

 

pułtuski

W miejscu dzisiejszego zamku , na pocz. XIII w. powstał gród, który miał strzec szlaku biegnącego wzdłuż Narwi. Miał kształt wydłużonego owalu owym. 60x90 m i został rozplanowany wzdłuż 3 gł. Dróg wyłożonych drewnem , wzdłuż których stało 30 drewnianych domów, warsztaty rogowiarskie, kuźnie. W 1368 r. gród spalili Litwini W miejscu grodu stanął zamek

 

W miejscu ,gdzie stoi zamek

 

12.

 

Radom

 

Radom

 

Radom

Pozostałości grodziska z XI w. ,otaczał wał zbudowany  z ustawionych szeregowo drewnianych skrzyń wypełnionych gliną i nawodnioną fosą. Aktualnie porośnięte trawą wypiętrzający się na wys. 5 -7 m stożek, otoczony podmokłymi łąkami.

 

Gród położony jest przy ul. Piętrówka, prowadzi do niego z rynku niebieski szlak

 

13.

 

Rynia

 

Nieporęt

 

legionowski

 

Rekonstrukcja osady wikingów

 

Na terenie ośrodka Promenada

 

14.

 

Stara Warka

 

Warka

 

grójecki

 

Grodzisko z XI- XII w. Zachował się jedynie fragment wału o dł. 26 m i wys. ok. 2,5 m.

Grodzisko położone jest ok. 1 km od wsi , na skarpie nad Pilicą, na cyplu odciętym od reszty terenu gł. jarami.

 

15.

 

Sypniewo

 

Sypniewo

 

 makowski

Grodzisko z IX- XII w. z dobrze zachowanymi wałami i fosą. Wnętrze było zabudowane wzdłuż wałów, a plac pośrodku wybrukowano kamieniami. Podczas badań znaleziono tu przedmioty codziennego użytku , elementy rzędu końskiego , ozdoby  a także srebrny denar z pocz. XI w. oraz liczne militaria.

 

Na płd. Sypniewa trzeba skręcić

prawo w pierwszą polna drogę-2,5 km dalej znajduje się gród.

 

16.

 

Szeligi

 

Ożarów Maz.

 

warszawski zachodni

W VI lub VII w. powstały tu 2 rzędy prostokątnych domów, które stykały się ze sobą krótszymi ścianami i tworzyły jednocześnie wał obronny, od reszty wzgórza gród zabezpieczony był wysokim wałem zaporowym  i dwoma fosami ,dziś nie widocznymi.

Położenie; na wys. cyplu , na lewym brzegu rzeki Słupianki pomiędzy miejscowościami Słupno i Bodzanów.

 

17.

 

Szreńsk

 

Szreńsk

 

mławski

 

Najstarsza wzmianka o grodzie pochodzi z 1065 r. Był zamieszkany do XIII w. Na jego wałach w XVI w. powstał zamek Podczas badań odnaleziono , monety arabskie z X w.

 

Na wzniesieniu  w widłach rzek Przylepnica i Mławka, na obrzeżach miasteczka.

 

18.

 

Topólno

 

Gąbin

 

płocki

 

Gród z X- XI w. Kilka linii wałów i fos świadczy o wybitnym militarnym znaczeniu tego miasta

 

Potężne umocnienia są dobrze widoczne od str, Wisły.

 

18.

 

Warszawa

 

Warszawa

 

Warszawa

Grodzisko w Lasku Bródnowskim, odkryte zostało w okresie międzywojennym Jego kształt i zasięg został znacznie rozmyty, ale obwałowania wciąż są widoczne na powierzchni. Gród powstał przy brodzie przez Wisłę. , w miejscu wcześniejszej osady. Pełnił rolę warowni wojskowej i centrum ośrodka administracyjno- gospodarczego regionu pod koniec X w. i na pocz. XI w. Na terenie grodu i okolicznych osad odnaleziono zabytki ruskie, wikińskie i wareskie. Gród spłonął Xi w.

 

Zabytki można zobaczyć na wystawie w ratuszu Gminy Targówek

 

19.

 

Zakroczym

 

Zakroczym

 

nowodworski

 

 

Grodzisko z podgrodziem z IX w. , zwane Czubajką

 

 Tuż nad brzegiem Wisły , na stromym krańcu cypla we wsch. . części miasta

 

 Budowle kamienne :

 

 1.

 

Ciechanów

 

Ciechanów

 

ciechanowski

Zamek położony jest na obrzeżu miasta. Wg. najnowszych badan powstał on w jużw1p. XIV w. .W fosie odnaleziono 2 miecze z p. XV w. topór, głowice maczugi bojowej, resztki skórzanego kaftana. W mieście znaleziono słynny ciechanowski skarb z p. XI w. zawierający ok. 4,5 kg ozdób i monet srebrnych.

 

Na prawym brzegu Łodyni, na łąkach.

 

 2.

 

Czersk

 

Góra Kalwaria

 

piaseczyński

W XIV w. wzniesiono romańska kaplicę św. Piotra

Na przełomie XIV i XV w. z inicjatywy księcia mazowieckiego Janusza Starszego  powstał gotycki zamek. Dojście do zamku, obok kościoła .Do p. XV w. czerska siedziba książęca była jedną ze stolic Mazowsza. Z czerska pochodzi m.in. znalezisko średniowieczne pionów do warcabów.

 

Obok kościoła.

 

 3.

 

Płock

 

Płock

 

Płock

Na miejscu grodziska 100 lat później Władysław Herman  wzniósł kamienną rezydencję. Wzgórze Tumskie na krótki czas stało się wówczas stolicą Polski

 

Miejsce katedry

 

 4.

 

Szreńsk

 

Szreńsk

 

mławski

Na wałach grodziska powstał w XVI w zamek  o kształcie zbliżonym do kwadratu. Naroża posiadały baszty. Wjazd prowadził po drewnianym moście zwodzonym, przez basztę o grubych na 1m murach. Został on zniszczony podczas potopu szwedzkiego . został rozebrany w XIX w., a na jego miejscu postawiono klasycystyczny pałac.

 

Na terenie grodu

 

Starożytne huty i kopalnie :

 

 1.

 

Pruszków

 

Pruszków

 

Pruszkowski

 

Mazowieckie Centrum Metalurgiczne z czasów Imperium Rzymskiego

Wystawa w muz.

Czas żelaza

  ul. JPII

Kręgi kamienne :

 

 1.

 

Rostki

 

Małkinia Górna

 

ostrowski

W lesie zw. Grobki, znajduje się cmentarzysko  z II- V w. n.e. składające się z kilkudziesięciu kamiennych kręgów, w środku których – pod warstwą kamiennego bruku –odnaleziono ciałopalne groby..

Na wsch. od wsi w lasku Grobki

 

 2.

 

Warszawa

 

Warszawa

 

Warszawa

Zrekonstruowany krąg kamienny, który tworzą go ustawione w okręgu wielkie bloki skalne z jednym największym głazem narzutowym pośrodku. Są one geologicznymi pomnikami przyrody  chronione prawem. Krąg powstał w kwietniu 1999 r.  w celu ożywienia pradziejowej idei megalityzmu., która pojawiła się w neolicie i objęła swym zasięgiem niemal cały świat.

Przy głównym wejściu do Biblioteki Narodowej, al. Niepodległości 213.

Kurhany :

 

1.

 

Kęsocha

 

Dzierzgowo

 

mławski

Dobrze zachowany kurhan sprzed ok. 4 tys. lat ,drugi mniejszy i młodszy kurhan(500-300 lat p.n.e.) znajduje się na płn. od wsi , przy drodze do Łączyna Starego.

W lesie na Zach. od wsi.

Święte góry i ośrodki kultu :

 

 1.

 

Gródek Lęśny

 

Przysucha

 

przysuski

Ośrodek kultu pogańskiego z VI – IX w . Na wzgórzu zachowane są pozostałości kamienno- ziemnych wałów, a do niedawna widoczne  były także kamienne idole w formie ludzkiej postaci i niedźwiedzia. Wewnątrz umocnień natrafiono na ślady dawnych pogańskich wierzeń i magicznych obrzędów.

Na porośniętym gęstym lasem wzniesieniu na płd.- zach. od Przysuchy

 

 2.

 

Otalążka

 

Mogilnica

 

grójecki

Nad rzeka Mogielanką odkryto sanktuarium z III – V w.; krąg kamienny, który otaczał kopiec z głazów. Wokół znaleziono ślady uczt rytualnych i ofiar, podobnych do tych jakie składane były w bagnach Danina terenie sanktuarium odnaleziono m.in. zapinkę w kształcie kaczki.

 

Nad rzeką Mogilanką

Festyny :

 

 1.

 

Rynia

 

Nieporęt

 

legionowski

 

Festyn Wikingów i Wenetów

 

Osada obronna Wikingów-  ośrodek Promenada nad Zalewem Zegrzyńskim

Cmentarzyska :

 

 1

 

Tańsk- Przedbory

 

Dzierzgowo

 

mławski

 Nekropolia i zachowane grodzisko z X- XI w.  100m od grodziska, na niewielkim wzniesieniu  widać kamienne obstawy  wczesnośredniowiecznego cmentarzyska. Groby znajdują się ok. 80 cm pod ziemią. Zawierały szkielety i wyposażenie grobowe- przedmioty żelazne i ceramikę.

Za wsią Przybory , po prawej stronie polnej drogi wiodącej nad Orzyc.

 

 2.

 

Rostki

 

Małkinia Górna 

 

ostrowski

 

Cmentarzysko z II – III w. n.e.

 

Na wsch. od wsi . w lesie Grabki

 

 3.

 

Ciechanów

 

Ciechanów

 

ciechanowski

 

Cmentarzysko  z pochówkami wojowników wczesnego średniowiecza.

 

Przy ul. Orylickiej

Obozowiska :

 

 1.

 

Zwoleń

 

Zwoleń

 

zwoleński

Wąska dolina rzeczki Zwoleńki otoczona stromymi ścianami stanowiła pułapkę na zwierzęta użytkowana przez Neandrertalczyka 80 tys. lat temu. Wejście do niej było zastawione zaporą. To jedyne stanowisko Neandertelczykana Niżu Polskim znalezione na otwartej przestrzeni- na terenie znaleziono klika podobnych stanowisk. Nieprzerwalnie przez 10 tys. lat służyły one do polowań na duże stada dzikich koni, a także  na bizony stepowe, renifery ,nosorożce włochate i mamuty. Złapano w nią nawet kila tys. zwierząt –  świadczą o tym odkryte tu duże ilości kości , a także broń- kilkaset wyrobów krzemiennych i krzemienie do wyrobu nowych narzędzi.

 

W dolinie rzeki Zwoleńki

Muzea :

 

 1.

 

Ciechanów

 

Ciechanów

 

ciechanowski

 

Zabytki archeologiczne z miasta i okolic

Muz. Sztuki Mazowieckiej

 

 2.

 

Iłża

 

Radom

 

Radom

 

Zabytki militarne odnalezione w okolicy zamku

Muz. Regionalne

 ul. Błazińska 1

 

 

 3.

 

Płock

 

Płock

 

Płock

 

Zabytki Ze Wzgórz Tumskiego można zobaczyć Muz. Mazowiecki

 

ul. Tumska 8

 

 4.

 

Pruszków 

 

 Pruszków

 

pruszkowski

 

Wystaw Czas żelaza

Muz. Starożytnego Hutnictwa Mazowieckiego

 pl.JP II

 

 5.

 

Pułtusk

 

Pułtusk

 

pułtuski

Wystaw archeologiczna prezentująca najstarsze zabytki miasta.

 

Muz. Regionalne w wieży ratusza

 

 6.

 

Radom

 

Radom

 

Radom

 

Zabytki i pamiątki z zamku

 

Muz. Okręgowe

 

 7.

 

Warszawa

 

Warszawa

 

Warszawa

 

Zabytki archeologiczne terenu miasta i okolic

Państwowe Muz. Archeologiczne

ul. Długa 52

VIII. Województwo opolskie

Grody:

 

 1.

 

Byczyna

 

Byczyna

 

kluczborski 

 Rekonstrukcja średniowiecznego grodu, otoczonego drewnianym wałem o wys. 6m  z dwiema wieżami strażniczymi  i mostem zwodzonym.

Ok. 5 km od miasta na wyspie nad zalewem Biskupice - Brzózki

 

 2.

 

Chrzelice

 

Biała

 

prudnicki

 

Nieistniejący gród z przełomu VIII i IX w.,

na którym postawiono zamek

 

Na obrzeżach miejscowości

 

 3.

 

Opole

 

Opole

 

Opole

 Dziś na terenie dawnego grodu plemiennego Opolan wznoszą się: wieża piastowska, amfiteatr, budynki mieszkalne. Najstarsza osada mieszkalna powstała na Ostrówku w VIII- IX w. . U schyłku X w. powstał tu gród. Odkryto doskonale zachowane fragmenty wału z XI w. Kres funkcjonowania grodu przyniosła budowa zamku

 

W rejonie amfiteatru

 

 4.

 

 

Otmuchów

 

Otmuchów

 

nyski

Na wysokim wzgórzu , na którym dziś stoi zamek , we wczesnym średniowieczu stał gród słowiański  wymieniany w bulli papieża Hadriana IV z 1155 r.  jako Castellum Otmuchov Cum Pertinentis. Stanowił własność biskupów wrocławskich. W 1241 r. po najeździe mongolskim gród przypuszczalnie został zdobyty. W XIV w. na jego miejscu powstał zamek

Na wzgórzu górującym nad miastem.

Budowle kamienne :

 

 1.

 

Chrzelice

 

Biała

 

prudnicki

 

Ruiny zamku wzniesionego prawdopodobnie na przełomie XII-XIII w.

 

Na obrzeżach miejscowości.

Festyny :

 

 1.

 

Byczyna

 

Byczyna

 

 kluczborski

 

N a terenie zrekonstruowanego grodu, odbywają się festyny 

 5 km od miasta na wyspie nad zalewem Biskupice Brzózki

Cmentarzyska :

 

 1.

 

Kietrz

 

Kietrz

 

głubczycki

Na powierzchni ponad 20 ha odkryto blisko 4 tys. grobów ludności kultury łużyckiej .Cmentarzysko istniało  nieprzerwalnie przez ok. tysiąca lat. Nie zachowało się ono w terenie. Poza grobami kultury łużyckiej znaleziono także neolityczne groby kultury ceramiki sznurowej. Celtyckie z IV w p.n.e. i okresu wpływów rzymskich

 

Okolice Kietrza

Muzea :

 

 1.

 

Nysa

 

Nysa

 

nyski

Muz. posiada największy na Śląsku Opolskim zbiór późnośredniowiecznych zabytków archeologicznych  pochodzących  z badań średniowiecznego miasta (XII – XV w.) są tu znaleziska z okolic Nysy ( m.in. z terenów zalanych wodami Jez. Otmuchowskiego).

 Muz w Nysie

ul. bp. Jarosława II

 

 2.

 

Opole

 

Opole

 

Opole

Muz. gromadzi m.in. zabytki archeologiczne z badań prowadzonych  na terenie miasta i całej Opolszczyzny

Muz. Śląska Opolskiego ,

ul. Mały Rynek 7

IX. Województwo podkarpackie

Grody:

 

 1.

 

Aksmanice

 

Fredropol

 

przemyski

 

Duży gród założony  prawdopodobnie przez Bolesława Chrobrego  do obrony przejścia przez Bramę Przemyską. Wg. Legendy  w XII w. na wałach grodu miał stanąć zamek

 

W okolicy miejscowości

 

 2.

 

Brzezowa

 

Nowy Żmigród

 

jasielski

 

Pozostałości wielkiego grodu  ze wczesnego średniowiecza(IX –X w .). u stóp Magury Witkowskiej. Wierzchołek wzgórza otoczony został 2 pierścieniami wałów, które są dość dobrze widoczne w terenie.

 

Na wzgórzu Walik

 

 3.

 

Krajowice

 

Kołczyn

 

jasielski

Pozostałości średniowiecznego grodu, na obszarze którego wzniesiony został zamek zwany Golesz.  Zachowały się tylko fragmenty murów. Obok wałów grodu znajduje się skała z wgłębieniem , która mogła pełnić funkcję ogniska sygnalizacyjnego.

 Na terenie rezerwatu przyrody

 

 4.

 

Lubenia

 

Lubenia

 

rzeszowski

 

Gród z X-XI w. zwany Okopem. Wał zachował się miejscami na wys. 4 m

 Na wzgórzu w płn. części wsi.

 

 5.

 

Przemyśl

 

Przemyśl

 

Przemyśl

 Początki grodu na wzgórzu w Przemyślu sięgają X w. W tym okresie płn. część wzgórza była otoczona wałem ziemnym  i zajmowała pow. Ok. pół ha. Wokół biegła wykładana kamieniem droga szer. 2-3 m. Prawdopodobnie wewnątrz znajdowały się chronione od napadu tymże wałem, drewniane chaty o wym. 3x4 m.

 

Na wzgórzu  zamkowym

 

 6.

 

Przeczyca

 

Brzostek

 

dębicki

 

Gród założony przez Wiślan, dla obrony wsch. granic ich państwa. Niewielkie grodzisko, ale trudne do zdobycia. Od Wisłoki , dostępu broniła niemal pionowa kilkudziesięciu metrowa ściana.

 

Trudno do niego trafić. Należy pytać mieszkańców o drogę do niego.

 

 7.

 

Sanok

 

Sanok

 

sanocki

 

Na terenie miasta istniały niegdyś 2 grody . Jeden zlokalizowany był na Białej Górze, drugi Wzgórzu Zamkowym w którym w XI w. wybudowano zamek.

 

 

 8.

 

Skały Prządki

 

Korczyna

 

 

Relikty średniowiecznego  grodu  oraz cmentarzyska

 

Prowadzi do niego ścieżka przyrodnicza od ruin zamku Kamieniec w Odrzykoniu

 

 9.

 

Trepcza

 

Sanok

 

sanocki

Nad Sanem badacze odkryli gród, który był prawdopodobnie średniowiecznym Sanokiem. Otaczały go 3 rzędy wałów obronnych. W jego wnętrzu znajdowała się cerkiew, a wokół niej cmentarzysko bogatymi pochówkami , a także dom zarządzającego grodem kasztelana. Ciekawym znaleziskiem SA enkolpiony – krzyże relikwiarze  z odwróconymi napisami, które miały odwracać złe wydarzenia. Takie zabiegi miały związek z najazdami tatarskimi, które doprowadziły  do upadku grodu w XII w.

 Szczyt góry Horodyszcze, wznoszącej się 150 m nad Sanem

 

10.

 

Trzcinica

 

Jasło

 

jasielski

Najbardziej ufortyfikowane osiedle obronne z pocz. epoki brązu i najlepiej do dziś zachowane grodzisko wczesnośredniowieczne w Małopolsce.

4 tys. lat temu wzniosła tu fortyfikacje ludność kultury Otomani, która dotarła na ziemie polskie przez Kotlinę Karpacką. W średniowieczu fortyfikacje grodu zostały powiększone- dziś zachowały się wały grodu i 3 podgrodzi.

 

Od drogi Jasło –Krosno, prowadza drogowskazy.

 

11.

 

Tyrawa Solna

 

Sanok

 

sanocki

Na Diablej Górze od X do XIII w. istniał gród, po którym pozostał wał i fragment fosy. Wały SA punktem widkowym na dolinę Sanu

Na prawym brzegu Sanu , wys. nad rzeką.

 

12.

 

Tuligłowy

 

Rokitnica

 

jarosławski

Na wzgórzu Borusz, znajduje się gród z X- XIII w.- jedno z lepiej zachowanych założeń  obronnych na terenie płd. Polski

 

2 km na płd. od wsi

 

13.

 

Wietrzno

 

Dukla

 

krośnieński

 

Na szczycie góry Grodzisko zachowały się pozostałości 4 wałów, zapewniających  niegdyś bezpieczeństwo mieszkańcom grodu założonego przez Lędzian w IX w.

Do grodu najłatwiej dojść od Skansenu górnictwa Naftowego w Bóbrce

 

Strażnice i siedziby rycerskie z późnego średniowiecza :

 

 1.

 

Wietrzno

 

Dukla

 

krośnieński

 Na miejscu grodu , wybudowano strażnice państwa piastowskiego , pilnującą traktu handlowego  biegnącego  przez Przełęcz Dukielską

JW

 

 2.

 

Żmigród Stary

 

Nowy Żmigród

 

jasielski

 

Na wzniesieniu , znajdują  się pozostałości grodu stożkowego , który otaczała fosa. Na szczycie kopca znaleziono bełty do  kusz, ostrogi i wykonana z brązu wagę

 Na wzniesieniu zw. Zamczysko

Budowle kamienne :

 

 1.

 

Przemyśl

 

Przemyśl

 

Przemyśl

Na dziedzińcu zamku odsłonięte są fragmenty, pałacu i kaplicy podobnych do siedzib książęcych z Wielkopolski. Zbudował je Bolesław Chrobry, gdy w 1018 r. zdobył gród z rak Rusinów podczas wyprawy na kijów.

 

 Na wzgórzu zamkowym

Kurhany :    

 

 1.

 

Bierówka

 

Jasło

 

jasielski

Na Podkarpaciu zachowało się kilka kurhanów sprzed 4600lat ,które wzniosła ludność pasterska przybyła na polskie ziemie z Zach. Europy. Społeczność ta nie pozostawiała po sobie stałych osad. Jedynym pkt. Odniesienia były kurhany , które wskazywały miejsca pochodzenia przodków. Najlepiej wyeksponowane SA 2 kopce w Biegówce. Zostały one zrekonstruowane do pierwotnych rozmiarów, maja ok. 2m wys. i 10 m  śr.

 

Po prawej str. drogi Jasło- Rzeszów, przed wsią Lubla, obok leśniczówki

 

 2.

 

Kostryń

 

Lesko  

 

leski

 

 

Gigantyczny kurhan  o średnicy ok. 20 m, pochodzący prawdopodobnie z epoki brązu

Na terenie gospodarstwa prywatnego

 

 3.

 

Niepla

 

Jasło

 

jasielski

 

Kurhan ludności  kultury ceramiki sznurowej  ze schyłku neolitu (III tys. p.n.e.). Kopiec został przebadany  i przywrócono mu pierwotny wygląd, Obecnie ma 2 m wys. I 10 m śr.

 

Za wsią w kierunku wsch..

 

 4.

 

Przemyśl

 

Przemyśl

 

Przemyśl

Wielki kurhan  tzw. Kopiec Tatarski, podobny wymiarami do Kopca Krakusa i Wandy w Krakowie. Wg .J. Długosza, był grobowcem legendarnego założyciela Przemyśla księcia Przemysław.

 

Na Zasaniu

 

 5.

 

Stefkowa

 

Olszanica

 

leski

Duży kurhan zw. Tatarską Mogiła. Wg. Miejscowej legendy , spoczywają w nim szczątki wodza Tatarów dowodzącego swoimi oddziałami bitwie, która miała się rozegrać w niedalekiej Tatarskiej Dolinie

 

Na cmentarzu

 

 6.

 

Średnia

 

Lesko

 

leski

Na Pogórzu Dynowskim, znajduj a się 4 kurhany. Zostały od tworzone w pierwotnych wymiarach- ok. 3 m wys. i śr. 6 -8 m. Jeden z kurhanów powstał ok. 2900 r. p.n.e.  i jest jednym z pierwszych takich grobów wzniesionych prze pasterzy , którzy opanowali wówczas ziemie polski.

600m na płn. - zach. od północnego krańca wsi, przy szlaku do na Helusz

 Cmentarzyska :

 

 1.

 

Gać

 

Gać

 

przeworski

Cmentarzysko odkryte w 1909 r., dało  nazwę kulturze przeworskiej, która istniał   na ziemiach polskich ponad 600 lat. Archeolodzy identyfikują jej ludność z germańskim plemieniem Lugiów. Stanowisko  nie widoczne terenie.

 Na  obrzeżach  miejscowości.

 

 2.

 

Skały Prządki

 

Korczyna

 

 

Cmentarzysko kurhanowe

 Ścieżka przyrodnicza, od ruin zamku  w Odrzykoniu ,doprowadzi do cm

Muzea :

 

 1.

 

Krosno

 

Krosno

 

Krosno

 

Zabytki archeologiczne z terenu miasta i okolic

 

 

Muz. Podkarpackie

w d. pałacu biskupim

 

 2.

 

Przemyśl

 

Przemyśl

 

Przemyśl

Jedyne pochówki  na ziemiach polskich. pochówki koczowników węgierskich , którzy na terenie Przemyśla założyli obóz.

Muz. Narodowe Ziemi Przemyskiej

ul. Rynek 9

 

 3.

 

Sanok

 

Sanok

 

Sanocki

 

Zabytki archeologiczne z miasta i okolic

 

Muz. Historyczne

ul. Zamkowa 2

X. Województwo podlaskie

Grody:

 

 1.

 

Bielsk Podlaski

 

Bielski Podlaski

 

bielski

 

W centrum miasta, w otoczeniu parku znajduje się okazały relikt grodu z XII- XIII w. 

 

ul. Zamkowa

 

 2.

 

Drohiczyn

 

Drohiczyn

 

siemiatycki

Pozostałości grodu, który był wzmiankowany w źródłach  już w 1060 r. Wznieśli go Rusini , jako strażnicę na drodze wodnej z Mazowsza na Ruś. Miał także odpierać najazdy Jaćwingów z północy. Badacze na jego terenie odkryli głównie budynki mieszkalne i gospodarcze(piwniczki i pracownie).Wśród artefaktów z nalazły się: części brązowych wag kupieckich i narzędzia wykorzystywane w rzemiośle i handlu, przęśliki z różowego łupku, ołowiane plomby ze znakiem ruskich książąt

Nad stromym brzegiem rzeki Bug na Wzgórzu Zamkowym

 

 3.

 

Haćki

 

Bielsk Podlaski

 

bielski

W rozległej dolinie , znajduje się grodzisko zw. Zamkiem lub Górą Zamkową Na początku epoki żelaza powstał tu duży zespół osady funkcjonujący   nieprzerwalnie do wczesnego średniowiecza. W IV lub na p. VII w. Słowianie traktowali wzniesienie jako św. górę i cmentarz, na którym palili zmarłych. Następnie wzniesienie zostało zaadaptowane do celów obronnych

 

Za wsią skręcamy w lewo na drogę do Rajska, i tu minąwszy ostatnie zabudowania, skręcamy w lewo na pola.

 

 4.

 

Jegliniec

 

Krasnopol

 

sejeński

Stare Zamczysko, to największe z grodzisk płn. wsch. krańca Suwalszczyzny. Na wysokim morenowym wzgórzu ,dobrze umocniony gród początkowo refugium , stanowił centrum militarne i administracyjne Jaćwierzy Pierwsze ślady zasiedlenia grodu pochodzą z1 p. IV w. Drewniano –ziemny wał został wzniesiony w IV –VI w. Od ok. X do XII-XIII w. majdan znacznie powiększono i otoczono potężnymi wałami .Gród zabezpieczały bagna, jeziorka wodne i rzeczki. Na ternie grodu znaleziono żelazne groty, srebrne i posrebrzane krzyżyki, zawieszki w kształcie księżyca, zdobione żółtą emalią krzyżyki brązowe, szklane paciorki, brązowe pierścienie. Grodzisko położone jest blisko granicy polsko-litewskiej.

Przed Budziskami skręcamy w prawo, na utwardzona drogę, prowadzącą aż do wzgórza porośniętego wys. drzewami.

 

 5.

 

Łomża

 

Łomża

 

Łomża

  W X w. na wzniesieniu zw. Góra Królowej Bony powstał gród z 2 podgrodziami., umocniony 5 liniami wałów obronnych i fos- doskonale zachowanymi. Pod koniec XIII w. gród został zdobyty i spalony ,a dawne wzgórze grodowe nazwano Starą Łomżą

 

Na wys.. brzegu Narwi.

 

 6.

 

Rajgród

 

Rajgród

 

grajewski

W X w. Jaćwingowie wznieśli strażnice graniczna, która zabezpieczała ich ziemie od strony Mazowsza. W 1282 r. książę mazowiecki Trojden zniszczył Rajgród i wymordował całą załogę. W miejscu zniszczonego grodu wzniósł nowy  i obsadził własnym wojskiem. W p. XIV w na terenie grodu stanął prawdopodobnie zamek. Część dawnych umocnień grodu od strony jeziora została zrekonstruowana.

 

Na cyplu Jez. Rajgrodzkiego

 

 7

 

Suraż

 

Suraż

 

białostocki

 

W pobliżu kościoła zachowało się grodziskowego strome zbocza osiągają nawet 20 m. Dostępu do wnętrza grodu bronił drewniano –ziemny wał, od zewnątrz oblepiony gliną oraz głęboka fosa widoczna do dzisiaj .W XV w. w Zach. części grodu wzniesiono ceglana basztę.

W miejscowości

prywatne- społeczne

Muz. Archeologiczne

ul. Białostocka 6

 

 8.

 

Szurpiły

 

Jeleniewo

 

suwalski

Grodziskowa Zamkowej Górze, to centralny ośrodek jaćwieskiej włości –terra Kresami- wymieniany w źródłach krzyżackich i latopisie wołyńskim. Stad może wywodzili się najwięksi wodzowie Jaćwingów; Kumat i Skumand. Pierwsze umocnienia palisady i drewniano –ziemne wały wzniesiono w III w. p.n.e. Od tej pory były kilkakrotnie niszczonej odbudowywane. Od X do XIII w. Jaćwingowie przekształcili Górę Zamkowa w trudna do zdobycia twierdze .Zbocza umocniono głazami i otoczono potężna palisadą. W XII- XIII w. gdy walczyli  o zachowanie niezależności najbliższa okolicę góry ufortyfikowali dodatkowo niewielkimi strażnicami   i połączyli systemem przekopów pomiędzy jeziorami, wałami, fosami i zasiekami.

 

Z Szurpiły na szczyt góry prowadzi oznakowana ścieżka turystyczna.

 

 9.

 

Tykocin

 

Tykocin

 

białostocki

Z XII-XIII w. , wznieśli książęta mazowieccy na pograniczu z Prusami. Z nieznanych przyczyn został opuszczony.

Gród położony jest 3 km na płd. od Tykocina i ok. 500 m na wsch. od drogi do Jeżewa.

 

10.

 

Wizna

 

Wizna

 

łomżyński

Na Górze Zamkowej –dawniej najbardziej na płn. – wsch. wysunięta strażnicą Mazowsza. , wzniesiona gród w XI w. ,choć niszczony przez Litwinów, Jaćwingów, i Krzyżaków przetrwał Az do nowożytnych czasów. , na jego miejscu wybudowano zamek.

 

Na płd. od kościoła

 

 11.

 

 

Zbucz

 

Czyże

 

hojnowski

Grodzisko prawdopodobnie wznieśli Rusini w 2 p. IX w. Majdan otacza 3m wys. wał i fosa. Wnętrze grodu ma Sr. 80 m. Stanowiło wówczas miejsce schronienia dla okolicznej ludności. Wskazuje na to brak zabytków typowych dla osadnictwa stałego; ceramiki, narzędzi czy broni. Mógł on pełnić rolę miejsca kultu.        

Po prawej str. drogi Bielsk podlaski- Hajnówka.

Budowle kamienne :

 

1.

 

Wizna

 

Wizna

 

łomżyński

 

Na miejscu grodu wybudowano murowany  zamek,

którego fundamenty pozostają przykryte ziemią.

 

W okolicy kościoła

Starożytne huty i kopalnie :

 

 1.

 

Rybniki

 

Waśilków

 

białostocki

Na terenie Puszczy Knyszyńskiej znajdowała się odkrywkowa kopalnia krzemienia z epoki brązu   i żelaza

W rezerwacie Przyrody Krzemionka, przez który prowadzi ścieżka dydaktyczna

Kurhany :

 

 1.

 

Cecele

 

Siemiatycze

 

siemiatycki

W 1965 r. badacze odkryli wielka nekropolję Gotów I w. naszej ery. Na obszarze ok. 0,5 ha znaleziono 555 grobów płaskich i 8 kurhanów, z których część zachowała się do dziś. W większości grobów znaleziono głównie elementy stroju ,ozdoby , przedmioty życia codziennego- przybory toaletowe, naczynia gliniane, przęśliki, grzebienie, igły, fragmenty szkatuł i klucze. Groby męskie były skromniejsze od kobiecych , w których licznie występowały 0ozdoby ( fibule) i przedmioty życia codziennego, w tym importy z Europy Zachodniej  i terenów nadczarnomorskich.

 

Cmentarzysko leży na z. od drogi Cecele -Skiwy Małe, na polach. Ok. 300m na płn. –wsch. od wsi, po Zach. stronie drogi do Skiw znajduje się jeden z potężnych kurhanów.

 

 2.

 

Rostoły

 

Juchnowice Kościelne

 

białostocki

Znaleziono 5 potężnych kurhanów z III-V w. z bogatym wyposażeniem grobowym. Ich obecna śr. To, ok. 20-25 m, a wys. 2,5 m. Są większe od kurhanów jaćwieskich i posiadają charakterystyczne mieszkowate zagłębienie na szczycie. W 4 z nich znaleziono pochówki szkieletowe , w jednym – ciepłopalne .Charakterystyczne są tzw . pochówki książęce z bogatym wyposażeniem, przypisywane arystokracji plemiennej.

 

We wsi Rostoły

 

 3.

 

Szwajcaria

 

 

Suwałki

 

suwalski

Ekspozycja muzealna : zabytki z cmentarzyska kurhanowego Jaćwingów w Szwajcarii, cmentarzyska ciałopalnego w Paprotkach i dioramę :Jez. Orzysz i osiedle nawodne III w. p.n. e.

 

Muz. Okręgowe

ul. T. Kościuszki 81.

 

 4.

 

Zbucz

 

Czyże

 

hojnowski

Nieopodal grodziska , po drugiej str. szosy, w lesie znajduje się średniowieczna nekropolia – 17 kurhanów i jedne z najlepiej zachowanych w tej części Polski, groby w obstawie kamiennej

 

Jak w opisie

Festyny :

 

1

 

Suraż

 

 

Suraż

 

białostocki

 

Średniowieczny Festyn „Grodzisko”

Na terenie osady wczesnośredniowiecznej „Nawia

 

 2.

 

Zbucz 

 

Czyże

 

hojnowski

 

Festyn archeologiczny

 

Na terenie grodziska

, po prawej str. drogi Bielsk Podlaski - Hajnówka

Cmentarzyska :

 

 1.

 

Cecele

 

Siemiatycze

 

siemiatycki

 

Cmentarzysko leży na z. od drogi Cecele -Skiwy Małe, na polach. Ok. 300m na płn. –wsch. od wsi, po Zach. stronie drogi do Skiw znajduje się jeden z potężnych kurhanów.

 

Jak w opisie

Muzea :

 

 1.

 

Suwałki

 

Suwałki

 

suwalski

 

Zabytki archeologiczne z miasta i okolic

 

Muz. Okręgowe

ul. Kościuszki 8

 

 2

 

Suraż

 

Suraż

 

białostocki

 

Zabytki archeologiczne z okolic

Społeczne Muz. Archeologiczne

ul. Białostocka 6.

 

 3.

 

Tykocin

 

Tykocin

 

białostocki

 

Wystawa archeologiczna

 

Muzeum –obok synagogi, ul. Kozia

 

XI.  Województwo pomorskie

Grody:

 

1.

 

Baldram

 

Kwidzyn

 

kwidzyński

W okolicach wsi Baldram , znajduje się grodzisko. Cypel wysoczyzny został odcięty od str. podejścia wałem o dl. 90 m i poprzedzony fosą

 

Ok. 3 km na północ od Kwidzyna

 

 2.

 

Białogarda

 

Wicko

 

lęborski

W miejscu dzisiejszego kościoła parafialnego  i cmentarz, zlokalizowane było podgrodzie o pow. 1 ha. Dziś po od grodzie pozostała jedynie naturalna, głęboka na 8m fosa, którą biegnie ścieżka przyrodnicza. W XIII w.  Białogarda była stolicą księstwa niezależnego, a wcześniej kasztelani.

 

Ścieżka przyrodnicza do pozostałości grodu. .

 

 3.

 

Ciepłe

 

Gniew

 

tczewski

W okolicy Gniewu , zachowały się 4 wczesnośredniowieczne grody . największy z nich ma kształt nieregularnego prostokąta o wym. 80x40 m.

Na płn. –wsch. Od Gniewu, w odległości 3 km

 

 4.

 

Charzykowy

 

Chojnice

 

chojnicki

W okolicy Jez. Charzykowskiego , zachowały się 2 grody sprzed ponad tys. lat. Pierwszy zw. Górą Zamkową, wznosi się na 18 m nad poziom jeziora. W XIV w. zaadaptowany na folwark krzyżacki. Drugi gród znajduje się na pagórku w lesie Wolność.

Położenie pierwszego grodu: na płn. Leśniczówki Wolność(ścieżka prowadzi od parkingu leśnego przy drodze Chojnice- Bytów kilkaset m przed leśniczówką)

 

 5.

 

Damno

 

Damnica

 

słupski

Legenda mówi, że nad Lupawa, istniał kiedyś zamek otoczony wałem fosa. Klątwa spowodowała, że zapadł się do rzeki i pojawia się raz na 100lat. Tak tłumaczono osunięcie się w nurt rzeki części wczesno średniowiecznego grodu, którego większość wałów i fos zachowała się do dziś.

 

Obok młyna

 

 6.

 

Dzierzgoń

 

Dzierzgoń

 

sztumski

 

Pozostałości starego grodu zw. Zirgun, zachowanego w dobrym stanie.

Ok. 4 km na płd. od Dzierzgonia, w pobliżu wsi Stare Miasto

 

 7.

 

Garczyn

 

Liniewo

 

kościelski

Obok kościoła wznosi się wał potężnego niegdyś grodu z X w. W XII w. powstało podgrodzie, na którym zbudowano kościół. Gród został zniszczony w XIV w. przez Krzyżaków

Nad Jez. Dużym koło kościoła.

 

 8.

 

Gałęźnia Mała

 

Kołczygłowy

 

bytowski

W Parku Krajobrazowym Doliny rzeki Słupi, zachowały się pozostałości 2grodów. Starszy – zbudowany przez ludność kultury łużyckiej  wznosi się w okolicy elektrowni , Wał grodu zachował się do wys. 4 m Drugie grodzisko założono we wczesnym średniowieczu na prawym brzegu Słupi

Pierwszy gród znajduje się 300m na płd. –wsch. od elektrowni , do drugiego prowadzi ścieżka przyrodnicza

 

 9.

 

Junkrowy

 

Skaryszewy 

 

starogardzki

Jeden z najstarszych grodów pomorskich  zw. Gnojno. Jego relikty znajdują się na zboczu Paninej Góry. Gród został wzniesiony w XI w. i miał strzec przeprawy przez rzekę Wietcisę, która płynie u jej stóp. Wnętrze grodu otaczał wał , który miejscami ma 6 m wys.

4 km, od Skaryszew, na zboczu Paninej Góry.

 

10.

 

Kalwa

 

Stary Targ

 

sztumski

 

Jeden z nielicznych ocalałych grodów na terenie Pomezani,

 6 m. wys. nasyp ziemny . Była to nieduża strażnica na pograniczu pomorsko- pruskim.

Położony jest w odleg. kilkuset m. od zabudowań wsi, na zach. od szosy do Malborka.

 

11

 

Łosino

 

Kobylnica

 

słupski

 

Zachowały się wały  w kształcie półksiężyca.

 

Gród znajduje się na wsch. od wsi na prawym brzegu rzeki Słupi. Można do niego dojść ścieżka przyrodniczą z Łosina.

 

12.

 

Obrowo

 

Kęsowo

 

tucholski

W okolicy miejscowości , znajduje się jeden z większych grodów Słowian pomorskich Wały grodu zachowały się na wys. 2 -3 m.

Gród położony jest przed Obrowem , wśród łąk, na wzgórzu, 200m , na prawo od szosy Kęsowo - Chojnice

 

13.

 

Otomin

 

Kolbudy 

 

gdański

Gród , który wg. Legendy spłonął- gdyż władający nim rycerz nie zachował złożonej przysięgi rusałce- położony jest nad Jez. Otomańskim.

 

Położony jest , 5 km na płd. – wsch. od wsi, na cyplu Jez. Otomańskiego

 

14.

 

Owidz

 

Starogard Gdański

 

starogardzki

 

Świetnie zachowany gród z wczesnego średniowiecza.

Położony jest w zakolu rzeki  Wierzycy ok. 1 km na płd. – wsch. od granic Starogardu Gdańskiego We wsi należy skręcić drogę polną biegnącą w prawo, a potem przed lasem jeszcze raz w prawo

 

15.

 

Runowo

 

Kobylnica

 

słupski

  Fortyfikacje grodu ,zostały wybudowane na wcześniejszym założeniu obronnym kultury łużyckiej. Wśród jarów zachował się średniowieczny zespół osadniczy otoczony wałami a u jego stóp cmentarzysko kurhanowe. Gród był zamieszkały od IX do XII w.

Gród położony jest w Rez. Grodzisko Runowo.

 

16.

 

Rumsko

 

Główczyce

 

słupski

 

Gród z podgrodziem  o wys. wałów 5 m.

Obok cmentarzysko kurhanowe

Położony na płd.- Zach  od wsi , niedaleko d. dworca PKP, na skraju lasu, nad strumieniem. 

 

17.

 

Smętowo

 

Smętowo Graniczne

 

starogardzki

W rez. przyrody Zamkowa Góra, znajduje się gród wczesnośredniowieczny Wg. Legendy w tej warowni  więziona była córka księcia pomorskiego Świętopełka.

Położenie grodu: 2,5 km przed Kartuzami w  rez. przyrody Zamkowa Góra, przy drodze prowadzącej z Bytowa.

 

18.

 

Sopot

 

Sopot

 

Sopot

Gród ten jest przykładem wczesnośredniowiecznej (VIII– X w. ) strażnicy z okolic Zatoki Gdańskiej która kontrolowała przybrzeżny szlak żeglugowy i lądowy. W miejscach przebadanych przez archeologów, odtworzono bramę wjazdowa i część palisady.

 

Na miejscu grodu powstał Skansen Archeologiczny, ul. Haffnera 63, w parku.

 

19.

 

Waćmiersk

 

Tczew

 

tczewski

Gród położony jest wśród lasu. W XII i XIII w. strzegł on pogranicza pomorsko – pruskiego . Wcześniej prawdopodobnie był miejscem pogańskiego kultu. Świadczy o tym może nazwa pobliskiej wsi Swarożyn pochodzącą od imienia jednego z bogów Słowian- Swarożyca.

Położony jest 600 m od drogi Chojnice – Malbork w gęstym lesie.

Budowle kamienne :

 

1.

 

Puck

 

Puck

 

pucki

Podczas  badań  podwodnych na dnie Zatoki Puckiej  u ujścia Płutnicy odkryto relikty wczesnośredniowiecznego portu o pow. przeszlo12 ha, składającego się z umocnionych faszyną i konstrukcjami  kamiennymi nadbrzeża oraz pomostów drewnianych . Odkryto 4 wraki łodzi klepkowych  i drążone czółno z X w. Port istniał do p. XIV w. Wtedy to Krzyżacy  wznieśli zamek- siedzibę lokalnej administracji, podlegającej  komturii gdańskiej. Na po. XIX w. zamek rozebrano. Niedawno odsłonięto piwnice budynku głównego, relikty murowanej bramy, ceglany piec łaziebny. Znaleziono podczas badań zabytki m.in. kościane piony do warcabów, kamienne kule do dział, ołowiane i szklane paciorki do muszkietów.

 

Zabytki archeologiczne można obejrzeć Muz.

Regionalnym

Grobowce megalityczne :

 

 1.

 

Łupawa - Poganice

 

Potęgowo

 

słupski

Nad  rzeka Łupawą zachowało się 27 kamiennych  grobów megalitycznych. Wznieśli je rolnicy , którzy przybyli na Pomorze znad Łaby 5 tys. lat temu. Nie były tak długie jak te wznoszone na Kujawach – miały kilkadziesiąt metrów dłg.  I nie posiadały komory, w której składano zmarłych. Prawdopodobnie wyznaczały granice  terytorium zamieszkałego przez  ich twórców.  

Do kliku z nich ,najłatwiej dotrzeć od str. wsi Łupawa. Trzeba kierować się na miejscowość  Darżyno, przejechać rzekę Łupawę i skręcić lewo, w drogę polna prowadzącą do Poganic. Grobowce znajdują się ok. 2 km dalej w lasku , po lewej str. drogi.

Kręgi kamienne :

 

 1.

 

Odry

 

Czersk

 

chojnicki

Rezerwat Kamienne Kręgi, to jeden z najcenniejszych archeologicznych zabytków w naszym kraju. Goci, którzy 2 tys. lat temu przybyli na ziemie polskie ze Skandynawii wznieśli nad Wdą 10 kręgów kamiennych i 29 kurhanów. W kręgach odbywały się wiece starszyzny plemiennej. Pod kurhanami składano szczątki naczelników, pomiędzy kręgami i kurhanami chowano zaś zwykłych członków społeczności ( odnaleziono ok. 600 grobów)Goci żyli krótko 35 – 40 lat. Ich szczątki wykazują niedobór witamin i choroby stawów.

Kręgi znajdują Izba  się w lesie za wsią.

Izba Muz. ul. Długa 2

 

 2.

 

Piaszno

 

Tuchomie

 

bytowski

Kurhany wzniesione przez Gotów, znajdują się na prywatnych gruntach, które przekazane zostały  od prywatnego skansenu archeologicznego.

Z Piaszna prowadzi do nich piaszczysta droga, obok wieży widokowej.

 

 3.

 

Węsiory

 

Sulęczyno

 

kartuski

Wśród wrzosowisk nad Jez. Długim 2 tys. lat temu Goci wznieśli 4 kręgi i 20 kurhanów. Cmentarzysko jest malowniczo położone w lesie na wzgórzach. Niektóre kurhany zostały zrekonstruowane i widać bruk kamienny, który przykrywał szczątki złożonych w nich zmarłych. W innych kamienie przykrywa warstwa ziemi. Widok ten przyciąga nie tylko miłośników przeszłości , ale także poszukiwaczy tajemnych mocy  czerpiących siły witalne z kamieni , których ułożono kręgi.

 

W lesie

Kurhany :

 

 1.

 

Babi Dół

 

Żukowo

 

Kartuski

W lesie między wsiami Babi Dół i Trądkownica archeolodzy odkryli5v kurhanów. Zapewnie zostali  w nich pochowani goccy wodzowie, w I w. przypłynęli ze swoimi podanymi ze Skandynawii na Pomorze. Kurhany z Babiego Dołu to jedne z najstarszych , które Goci wznieśli na ziemiach polskich. Zostały one zrekonstruowane: maja 2 m wys. i na  zewnątrz otacza je wieniec z kamieni  polnych symbolizujących granice oddzielającą świat żywych. Pomiędzy kurhanami zachowały się fragmenty kręgów kamiennych.

 

Można tam dojechać droga leśną- od str. Kościerzyny , trzeba przed Babim Dołem skręcić w lewo.

 

 2.

 

Leśno

 

Brusy 

 

chojnicki

Rezerwat archeologiczny z kurhanami wzniesiony przez Gotów w I- III w. i wcześniejszym od nich grobami skrzynkowymi ludności kultury pomorskiej. Kurhan, który znajduje się przy wejściu do rezerwatu , otacza kamienny krąg, zaś na jego szczycie stoi unikalna na greckich cmentarzyskach stella .Gdy światło pada pod odpowiednim kątem  widać na niej rysy ludzkiej twarzy .Kurhan mógł pełnić funkcję kultową, a odkryte w nim pochówki być może były ofiarami